Ernstig, lezer, meent ge inderdaad dat het behandelen van de publieke zaak op de wyze zooals dit naar aanleiding onzer Kieswet tegenwoordig geschiedt, 'n goeden invloed heeft, of zelfs hebben kàn, op ons Staatsbestuur? [1]

Dan noodig ik u ernstig uit tot twee opmerkingen. De eerste betreft 'n Verkiezing. De andere: de Verkiezingen.

Laat ons stellen dat er stryd is tusschen X en Y. Alle man is in de weer. ‘Als X gekozen wordt, zal er dat en dit gebeuren, zeggen de Ymenschen. Kiest dus myn kandidaat.’

‘Als ge Y kiest, staat u dit en dat voor de deur, verzekeren de bewonderaars van die andere letter, houdt u dus aan den alleenzaligmakenden X.’

Y wint.

Waar blyven nu de beloofde ditten, en de datten waarmee gedreigd werd? Xmenschen, wat hebt ge verloren? Ylieden, waar is uw overwinning?

Of... X wint. 

Ik doe dezelfde vragen in omgekeerde richting.

Om den lezer op den weg te helpen, raad ik hem aan, eens te letten op de keuskoorts van 'n dame die 'n kleed koopt:

 Ze weifelt, zucht, besluit... ziet om, en... weifelt weder.

 Nu bidt ze God om moed, eer elke kracht haar faalt.

 En, door hoop gesterkt, die van den Hemel daalt...

kiest ze 't rooie... of 't blauwe... of 't gele... neen, toch 't groene, of... wat anders. Maar zie, zoodra 't nieuwe kleed goed en wel zitting heeft genomen, voelt ze zich geen grein gelukkiger, noch dan hare vriendin die zich haar Volksvertegenwoordigers liet afsnyden van 'n anderen lap, noch dan zyzelf zou geweest zyn, als ze ‘toch maar dat paarsje had gekozen.’ Ze voelt zich vooral hierom niet gelukkiger, wyl de heele embarras de choix glad uit haar geheugen gegaan is. 

De andere opmerking waartoe ik den lezer wensch optewekken, betreft den uitslag der kiezery - dat is: van dat fameuze ‘opgewekt publiek leven’ - in 't algemeen.

Me dunkt dat er wat gekozen is sedert '48! 't Aantal stofjes dat overhoop werd gehaald in de distriktswinkeltjes, kan niet meer geteld worden. 't Werd de dame die kiezen moest, groen en geel voor oogen. En - nu ga ik verder dan in de eerste opmerking, die slechts van negatieve beteekenis was - hoe heeft ze zich nu ten-slotte in de Kamer gestoken? Zóó, dat de - óók door haarzelf gekozen! - kamenier, om 't kiezende mensch wat moed intespreken, haar verzekeren moet dat ze met al haar tachtig gekozen japonnen dit laatste jaar niet heelemaal naakt heeft geloopen.

[1] Ernstig, lezer, meent ge inderdaad dat het behandelen van de publieke zaak op de wyze zooals dit naar aanleiding onzer Kieswet tegenwoordig geschiedt, 'n goeden invloed heeft, of zelfs hebben kàn, op ons Staatsbestuur? 

Het ziet er niet erg naar uit - maar toch is hier een overweging op z'n plaats die Multatuli niet maakte. Het ziet er namelijk wèl nogal erg naar uit dat mensen niet veel beter kunnen dan ze doen, zodat een relevante vraag over parlementarij volgt na een inleidende overweging. Parlementarij werkt met een leugen-systeem - partij-propaganda en partij-vergaderingen - dat lichtgewichten en brulboeien omhoog brengt, en vrijwel zeker maakt dat er noch goed bestuurd noch rationeel politiek gediscussieerd wordt - goed. Maar wat als mensen in meerderheid niet veel beter kunnen?

In dat geval is een systeem waarin er in ieder geval enige garantie is dat de zittende machthebbers iedere vier jaren naar huis gestuurd moeten worden om al dan niet herkozen te worden beter dan een systeem zonder die garantie, maar bijvoorbeeld met de garantie dat de zittende machthebbers alleen met wapengeweld - opstand, revolutie, burgeroorlog - tot aftreden kunnen worden gedwongen.

Ik geef toe dat het een wat lamme overweging is, van het soort 'deze onverbeterlijke alcoholist gaat het goed nu hij geld voor jenever heeft die 'm van het spiritus-drinken afhoudt', maar het is, helaas, wel een heel realistische: Een parlementaire democratie mag slecht, vervelend en dom zijn, en op z'n best middelmatig bestuur en hóógstens middelmatig behoorlijke en competente bestuurders leveren - maar het is minder slecht dan het alternatief, nl. deze of gene vorm van autocratisch of autoritair bestuur, dat niet beter, niet minder vervelend en niet minder dom is, en ook geen betere bestuurders levert, maar ook nog eens een dictatuur van deze of gene vorm is.