(De algemeenheid van wanbegrip, 541.) De vraag of dwaling nuttig kan zyn, in den zin dien Voltaire hieraan hechtte in z'n bekende verhandeling: si l'erreur, enz., is géén vraag. In de Wysbegeerte die alle vakken van wetenschap omvat, behoort wel-is-waar met nog meer omzichtigheid dan in die onderdeelen, te worden omgegaan met axioma's, maar déze eene grondstelling zullen wy toch wel mogen aannemen, dat de begeerte om ‘wys’ te zyn, om te ‘weten’ niet kan ten-doel hebben de zaken te leeren kennen zooals ze niet zyn, maar zooals ze zyn, m.a.w. dat de wysgeer niet naar dwaling streeft, doch waarheid zoekt. [1]

Dat soms en zelfs vaak, 'n onwaarheid dezen of genen kan te-stade komen in 'n voorbygaand belang, in byzondere verhoudingen - en op moreele gronden is dit voordeel altyd slechts schynbaar - heeft met de religie van den waarheidzoeker niets te maken. De arts is geroepen tot genezing, onverschillig of de dood van z'n patient misschien voordeelig zou kunnen zyn voor 'n erfgenaam. Middelen die den dood zouden verhaasten, mogen dezen nuttig voorkomen met het oog op z'n eigen welvaart, ze behooren daarom geen plaats intenemen in de ziektebehandeling van den geneesheer.

De wereld nu is vol hebzuchtige erfgenamen van deze soort. 't Is hùn invloed die zoo vaak de waarheid smoort, en we zouden geneigd zyn hieraan de ontzettende vruchtbaarheid van wanbegrippen toeteschryven, indien we aan 't pozitief-booze zooveel esprit de conduite mochten toekennen. Maar die eer ware te groot. [2]

[1] "(De algemeenheid van wanbegrip, 541.) De vraag of dwaling nuttig kan zyn, in den zin dien Voltaire hieraan hechtte in z'n bekende verhandeling: si l'erreur, enz., is géén vraag. In de Wysbegeerte die alle vakken van wetenschap omvat, behoort wel-is-waar met nog meer omzichtigheid dan in die onderdeelen, te worden omgegaan met axioma's, maar déze eene grondstelling zullen wy toch wel mogen aannemen, dat de begeerte om ‘wys’ te zyn, om te ‘weten’ niet kan ten-doel hebben de zaken te leeren kennen zooals ze niet zyn, maar zooals ze zyn, m.a.w. dat de wysgeer niet naar dwaling streeft, doch waarheid zoekt."

Waar de verwijzing naar Voltaire op slaat weet ik niet.

Overigens is het een interessant feit over mensen - waar M. zelf herhaaldelijk op wees o.a. in 146 - dat mensen de meeste waarheden alleen kunnen vinden door langdurige, vaak eeuwen lange samenwerking van vele van de meest begaafden, en dat bij het zoeken naar waarheid eeuwen lang gedwaald pleegt te worden.

Dit is overigens één van de fundamentele redenen vóór vrijheid van mening en discussie:

De waarheid over de meeste zaken is dusdanig ingewikkeld en moeilijk vast te stellen en ligt vaak zo diep verborgen dat alleen een langdurige vrije discussie tussen vele mensen gedurende vele generaties bij machte is de waarheid vast te stellen, of te weten hoe en waar ernaar te zoeken.

Daarbij: Ieder mens heeft inderdaad een fundamenteel en persoonlijk belang in waarheid, want waarheid helpt een mensenleven beschermen, bestendigen en veraangenamen, zoals onwaarheid helpt een mensenleven bedreigen, verkorten en veronaangenamen.

---

[2] "De wereld nu is vol hebzuchtige erfgenamen van deze soort. 't Is hùn invloed die zoo vaak de waarheid smoort, en we zouden geneigd zyn hieraan de ontzettende vruchtbaarheid van wanbegrippen toeteschryven, indien we aan 't pozitief-booze zooveel esprit de conduite mochten toekennen. Maar die eer ware te groot."

Ja, de twee meest zwaarwegende factoren in het smoren van de waarheid zijn de gemiddelde menselijke domheid en het ideologisch aap-zijn van doorsnee-mensen, dat hen predisponeert tot gewillige en gelovige volgelingen van de ideologische of religieuze illusies waarmee ze opgevoed werden.