Maar nog-eens: welke
vaste punten, buiten den stroom gelegen, biedt ons de Natuur aan?
Welke
punten?
Die
Natuur zelf, de geheele Natuur! [1] Wie háár bestudeert, zonder
vóóroordeel, zonder pas-geknipt vooruit bestemd rezultaat, met den
vasten wil om vry studeerende, de waarheid te vinden,
waarlyk hy zal niet meedryven! De stroom moge hier-en-daar afbreuk
doen aan z'n streven... niet alle afgelegde mylen verheid,
mogen immer zooveel mylen vooruitgang wezen... hy zal naderen,
naderen, altyd naderen! [2] En dit naderen tot waarheid is 't ware
gulden-vlies dat er voor ons van Colchis te halen valt. Altyd zal er
iets nieuws te veroveren vallen, want 't getal vyanden - wanbegrippen
- is eindeloos. Maar by elke overwinning op dwaling, in onszelf of
anderen behaald, zal onze kracht stygen. Onze eerzucht groeit aan,
naar-mate ze meer wordt bevredigd... elke nieuwe prikkel zal aanvuren
tot nieuwen stryd, tot nieuwe verovering... en voorzeker zal hy
ten-slotte de rykste zyn, de tevredenste, de gelukkigste, die 't
grootst aantal minotauren in den doolhof van ons maatschappelyk Creta
zal verslagen hebben.
[1] "Maar nog-eens: welke
vaste punten, buiten den stroom gelegen, biedt ons de Natuur aan?
Welke
punten?
Die
Natuur zelf, de geheele Natuur!
"
Ja, maar dit is te algemeen en biedt
te weinig aangrijpingspunten. Voor wat meer specifieke vaste punten of
hulpmiddelen zie 573.
[2] "hy
zal naderen, naderen, altyd naderen!
En dit naderen
tot waarheid is 't ware gulden-vlies dat er voor ons van Colchis te
halen valt."
Dit lijkt sterk op wat de Amerikaanse
filosoof en logicus C.S. Peirce, de bedenker van het filosofisch
pragmatisme, iets later verkondigde, dat samengevat kan worden als:
Mensen kunnen wellicht de waarheid over tal van zaken niet volledig
weten maar deze wel benaderen.
Hier is iets voor te zeggen, maar het
is te eenvoudig. De volledige waarheid over ieder ding dat
bestaat is bijzonder complex, gelaagd, veelvuldig en opgetrokken uit
allerlei soorten - wiskundige, natuurkundige, logische, statistische,
empirische - deelwaarheden. Deze volledige waarheid is zelden of nooit
bekend, zelfs niet over heel eenvoudige zaken. Maar dat hoeft ook
helemaal niet voor praktisch resultaat:
De uiteindelijke proef van alle
vermeende kennis over de concreet gegeven werkelijkheid is dat ze erin
helpt overleven. Waarachtige menselijke kennis van de natuur bevat
voldoende deelwaarheid om tot technologische toepassingen te leiden,
die bovendien - geheel anders dan vermeende "geloofswaarheden" - werken zonder enige kennis van of geloof in de kennis die de
toepassingen mogelijk maakten.
