Hoe ontdekken wy dezen
verraderlyken aanval tegen onze vrye studie? En hoe zeilen wy - om 'n
zeemans uitdrukking te bezigen - dien stroom dood?
De
stuurman kiest vaste punten, buiten de macht van 't vlietend water
gelegen. Hy vertrouwt z'n uitgeworpen loglyn niet - deze toch spant
samen met den vyand, en dryft leugenachtig mee met schip en watermassa
- neen, hy zoekt z'n steun in hooger dingen dan de bewegelyke zee.
Zon, maan en sterren bieden dáárom vaste uitgangspunten voor
berekening aan, wyl ze niet worden meegestuwd met 't vaartuig,
door 't water. Waar nu vindt iemand die z'n weg naar waarheid
streng-stipt wil vervolgen, zoodanige steunpunten tot 't bepalen van
koers en verheid? [1]
Elke
professer in de theologie, ja ieder dorpspastoor, zou gewis hierop
terstond 'n antwoord gereed hebben. De maatstaf van de waarheid is
volgens deze heeren: de Schrift - dat wil zeggen de
duizenderlei wyzen waarop die Schrift, door verschillende
heeren wordt uitgelegd - maar ik vrees dat wy ons, op 't terrein van
die zeemanschap, zeer dikwyls zouden moeten vergenoegen met 't
antwoord van den amsterdamschen geneesheer. Want de
navigatie-begrippen van de schriftgeleerden veranderen soms. En,
daarop vertrouwende, zouden wy weldra 't vreemde schouwspel zien, dat
van de vele passagiers op één schip, de een zou meenen in Afrika, de
ander in Engeland, de derde aan de Zuidpool aangeland te zyn.
De
waarheid is, dat zy die op 't kompas zeilen van gepatenteerde
waarheidsstuurlieden, nooit ergens aanlanden.
[2] De
eigenaardigheid van den grooten ontdekkingstocht dien wy allen
behooren meetemaken, ligt juist hierin, dat ieder onzer aan 't roer
behoort te staan, van z'n eigen verstand. [3] Ieder onzer is z'n eigen
Jason op de Argonauten-vaart naar 't Colchis
van de waarheid, en wie 't sturen opdraagt of overlaat aan anderen,
heeft 't zichzelf te wyten dat-i in plaats van gouden-vlies en eer,
slyk en schande te-huis brengt.
[1] "Waar
nu vindt iemand die z'n weg naar waarheid streng-stipt wil vervolgen,
zoodanige steunpunten tot 't bepalen van koers en verheid?"
Dit is een fundamentele vraag. Ikzelf
zou zeggen in vijf dingen namelijk:
- zichzelf: de eigen
eerlijkheid tegenover zichzelf
- helder taalgebruik: het
pogen wat men weet en niet weet zo helder mogelijk uit te drukken
- boeken en bibliotheken: de resultaten
van anderen op hun zoektocht naar waarheid
- wiskunde en logica: kennis
en methoden tot helder redeneren oover ieder onderwerp
- wetenschapsfilosofie en
methodologie: kennis en methoden tot helder redeneren over (een)
wetenschap.
Ik merk iets op over alle vijf
punten, zonder enige pretentie van volledigheid.
in zichzelf: Uiteindelijk is
dit de laatste en enige toetssteen die iedereen heeft. Men oordeelt en
voelt als individu, zelfs indien men zich vervalst heeft tot een
maatschappelijke rol en de daarbij behorende praatjes uitdraagt. Wie
niet waanzinnig is kan weten wanneer hij iets niet weet; kan
weten
wanneer hij liegt, bedriegt en poseert; en kan weten wat hij werkelijk
voelt en wil. Zie 1,
74, 136,
276.
helder taalgebruik: Des te
beter men zich probeert uit te drukken des te makkelijker wordt het
vinden van fouten, onzekerheden, onvolkomenheden.
boeken en bibliotheken: De opgeslagen
bestaande kennis, gissingen, meningen en fantasieën van voorgangers.
Wie niet de moeite neemt zich in te lezen in een onderwerp dat 'm
serieus interesseert heeft geen serieuze interesse of geen begaafdheid
voor dat onderwerp.
wiskunde en logica: Dit zijn
de wetenschappen van respectievelijk alle mogelijke structuren en van
goed redeneren. Hier zijn bijzonder veel interessante aanzetten voor
goed en zinnig redeneren, met als enige beperking dat ze een zeker
vermogen tot abstract redeneren vooronderstellen. (Zie:
Logic)
wetenschapsfilosofie en
methodologie: Er is in de 20ste eeuw vrij veel werk gemaakt van
het verhelderen van de intellectuele grondslagen van wetenschap in het
algemeen en van specifieke wetenschappen in het bijzonder. Wie zich wetenschappelijk
wil bekwamen doet er wijs aan deze wetenschappelijke grondslagen van
wetenschap te verkennen. (Zie: "Echte
wetenschap").
[2] "De
waarheid is, dat zy die op 't kompas zeilen van gepatenteerde
waarheidsstuurlieden, nooit ergens aanlanden."
Ja en nee: De zekerste manier om iets
maatschappelijk te bereiken is zich te conformeren tot een bestaand
maatschappelijk leugen-systeem, dat altijd verweven is met tal van
netwerken van carrière-makers, baantjes-zoekers en poseurs, die
allemaal doen alsof hun bezigheden en beweringen van essentieel
menselijk, maatschappelijk en moreel belang zouden zijn.
[3] "De
eigenaardigheid van den grooten ontdekkingstocht dien wy allen
behooren meetemaken, ligt juist hierin, dat ieder onzer aan 't roer
behoort te staan, van z'n eigen verstand."
Juist. En maar heel weinig
volwassenen doen dit, omdat dit moeilijk is en omdat "de maatschappij"
geen interesse heeft in zelfstandig denkende individuen maar in
geconformeerde rollenspelers die doen wat hun gezegd wordt en denken
en voelen als de doorsnee. Zie verder
74, 136,
276.
