De hoofdindruk dien zoo'n prospektus op my maakt, is deernis met al de onwetenden die 'n verkeerde behoefte voelden. Zoo immers staat er: er zyn nieuwe behoeften geboren.

Een kind is ziek. De vader heeft redenen om niet in persoon den armen lyder te bezoeken. Hy zendt 'n vertrouwde. *) Deze blyft één oogenblikje by den zieke, en zegt een-en-ander dat tant bien que mal door de omstanders wordt opgeschreven, of - daar ze niet schryven konden - oververteld aan dezen of genen die nu juist ook niet uitmuntte in notarieele geloofwaardigheid.

Nu wordt het kind behandeld op allerlei wyzen. De een heeft kwik verstaan voor zuurdeeg. Laxeeren... neen: stoppen! roept men door elkaar. Wryven verzekert de een. Zweeten heeft-i gezegd, doceert 'n ander. Ik weet het, schreeuwt 'n zevende: pappen op de borst... hebt ge niet gehoord hoe de gezant des vaders sprak van zenuwen? Nu, dat wil zeggen: pap. Waarachtig niet, beweert de dertiende, hy verhaalt iets van liefde.

- Liefde? Nu ja... en wat besluit ge daaruit?

- Wèl, heel eenvoudig. Dat is... ja... liefde is... branden.

- Precies!

En ze brandden, blakerden, braadden 't zieke kind. En ze papten 't kind. En ze deden 't kind zweeten en purgeeren. En ze gaven het ys op 't hoofd, en kwik in de maag. En ze wreven 't kind, en rolden het, en knepen het...

En al die heeren hadden rang van doctor of professor. De kleine gemartelde patient werd begraven onder officieele wetenschap.

En zie, daar kwamen veertien andere weters even officieel als zoodanig erkend, even deftig, even getabberd, aan 't arme kind vertellen:

- Wees vroolyk en verheug u! Ze hebben je nogal erg geplaagd... dat is waar, en ge zoudt, goed bezien, wel wat recht hebben tot klagen, maar wees tevreden. Troost je met de gedachte dat je gedurende die ziekte, brood, rang en vermaak hebt verschaft aan al de heeren die je niet genezen hebben.

En wy... wy hebben de boodschap uws vaders nauwkeurig onderzocht, en bevonden dat ze nooit goed begrepen was. Wy verzekeren u op ons woord - van doctor, dominee, professor, enz. - dat wy die boodschap goed zullen verstaan...

- Ach, kermde de zieke, dat zeiden al die anderen ook! Sedert achttien eeuwen hoor ik dezelfde verzekeringen. Zoudt ge zoo goed zyn my den zwaren band aftenemen dien ze my om den hals legden, en 't gewicht dat zoo drukt op m'n hart? Och, ik verlang naar wat lucht, wat licht, wat vryheid... staat dat alles niet in de boodschap van myn vader? Misschien zal ik beteren als ge my overlaat aan myzelf!

- Maar beste jongen, waar bleven wy dan?

Dat is waar! 't Is impertinent van 'n zieke, te verlangen naar beterschap, en te vergeten dat z'n alle-eeuwsche koorts de weldoende voedster is van 't gezin des geneesheers.

Daarom: nieuwe behoeften heeren! Nieuwe ziekten, heeren! Altyd wat nieuws. Du nouveau, du nouveau toujours, n'en fût-il plus au monde!

*) Christologisch gesproken. Ik plaats me hier op 't standpunt der Evangeliespiegelaars. Juist zy mochten niet al de vroeger voorgehouden spiegels uitmaken voor verweerd.

Dit is weer een fraaie en over het geheel genomen terechte tirade, maar gaat voorbij aan twee relevante feiten: Het betreft niet één en dezelfde zieke, maar alle generaties sinds Jezus' prediking (hierop komt M. terug in het volgende idee) en het betreft generaties die in meerderheid bedrogen wilden worden, wat M. lang niet zo duidelijk was als wenselijk was geweest voor z'n eigen belang.

En dit laatste punt behoeft nog enige versterking: Niet alleen wilde het volk bedrogen worden; niet alleen bedroog het zichzelf met wensgedachten; niet alleen verkoos het zelf in meerderheid de voorgangers die het hielpen bedriegen; niet alleen betrof het in meerderheid, gedurende al die achttien eeuwen, trouwhartig gelovigen die zich gewillig en met hoop en liefde lieten martelen en mishandelen, en dat trouwhartig anderen hielpen doen: Ze konden in meerderheid ook niet veel beter of anders dan ze deden of wilden.

Het kost moeite de gebruikelijke publiek uitgedragen propaganda - van radio, TV, kranten, boeken, onderwijzers, dominees, politici, journalisten, "media-persoonlijkheden" etc. - te doorzien als propaganda en te weerleggen als theorieën of voorstellen tot praktijken, en het kost moed de gebruikelijke publiek uitgedragen propaganda openlijk tegen te spreken, want ieder criticus van om het even welke prominent gevestigde publieke belangen, wanen of propaganda ondervindt snel dat hij vanwege z'n meningen vervolgd wordt, belasterd wordt, gemeden wordt, gediscrimineerd wordt, en tal van problemen ondervindt in z'n eigen dagelijkse leven, alleen omdat hij anders durft te oordelen dan de meerderheid juist en goed acht.

Het is dus niet verwonderlijk dat slechts weinigen hiertoe in staat zijn, en dat van de weinigen die hiertoe in staat zijn de meerderheid verkiest zich te conformeren aan de praktijken en ideeën die hij afkeurt, omdat dit maatschappelijk voordeel en een ongehinderd bestaan biedt.