Voor M. zal het bitter geweest zijn
later zijn eigen woorden te lezen "over
mislukte genieën -- die er niet zyn", want hij moet
zichzelf voorgekomen zijn als zo iemand, en was er toch
nog steeds (vliegers oplatend met z'n aangenomen zoon, buiten de grens
van z'n geboorteland).
Laat ik dus een moment ingaan op over
genieën en het mislukken ervan, wat wel degelijk mogelijk is.
Eerst
genieën. Wat is een
genie?
Kortweg, iemand die excelleert in het
bedenken van nieuwe ideeën en formuleringen, in die mate dat z'n
excellentie daarin - of dat nu talig is, als met Shakespeare,
tekenend is, als met Da Vinci, beeldend is, als met Michel Angelo,
wiskundig is, als met Newton, Euler en Gauss, of muzikaal, als met
Mozart en Beethoven - voor de zeer grote meerderheid van wie
enigermate bevoegd is tot oordelen zeer evident is.
Dan hun mislukken.
Zoals ik het formuleerde, lijkt het
moeilijk te mislukken, voor een werkelijk genie, omdat z'n excellentie
immers zo evident is, en de maatschappij grote behoefte heeft aan zulke
schaarse excellentie, en dus zeer genegen is zo iemand kansen te geven
z'n exceptionele genie te gebruiken en toe te passen tot nut van
eenieder.
Helaas is dat vaak niet zo, en vooral
niet met genieën wier genie niet ligt in betrekkelijk onschuldig
vermaak - muziek, schilderen, beeldhouwen, schaken, wiskunde - maar in
het produceren van maatschappelijk gevaarlijke ideeën, zoals Multatuli,
en zoals twee van z'n filosofische tijdgenoten, Marx en Nietzsche.
Multatuli mislukte in al z'n
maatschappelijke ambities, en mislukte in eigen ogen ook nog als
schrijver en wijsgeer, en dat niet bij gebrek aan opgang maar door
gebrek aan adekwaat begrip, ook (en vooral) bij z'n medestanders.
Toch was hij een genie, omdat hij
evident veel beter na kon denken en formuleren dan ieder van z'n
Nederlandse tijdgenoten - en volgens mij ook dan ieder van z'n bekende
tijdgenoten buiten Nederland:
Er was eenvoudig niemand die zo
schitterend schreef, over zoveel onderwerpen, met zoveel moed, zoveel
scherpzinnigheid, zoveel helderheid, zoveel fraaie gelijkenissen en
epigrammen.
Maar Multatuli mislukte in z'n ambities
door het gebrek aan niveau - karakter, intellect, moed - van z'n
medemensen, en werd ook door degenen die na hem kwamen nauwelijks met
begrip gelezen, en vond ook later nauwelijks navolging, en zeker niet
filosofisch of maatschappelijk.
Het is interessant de twee parallelen
die ik noemde met hem te vergelijken, Marx en Nietzsche.
Beiden waren bij hun leven eveneens
maatschappelijke mislukkingen, weliswaar geacht in kleine radikale kring,
maar door vrijwel iedereen die maatschappelijk meetelde niet serieus
genomen, niet gelezen, niet gerecenseerd, en niet geholpen.
Beiden waren volgens hun bewonderaars en
volgelingen geniaal (wat ikzelf makkelijker toestem in Nietzsche
dan in Marx). En beiden verschillen sterk van hun tijdgenoot Multatuli
in dat Marx en Nietzsche een ZEER grote invloed hadden op
de maatschappelijke ontwikkelingen in de 20e eeuw, want de één was de
grondlegger van het communisme en de ander van het fascisme, hoewel het
rechtvaardig is op te merken dat géén van beiden veel waardering of
begrip zouden hebben gehad voor wat hun volgelingen bakten van hun
ideeën.
Tenslotte: Ik stel Multatuli zowel
intellectueel en moreel als stylistisch hoger dan Marx en Nietzsche,
en merk op dat het VOOR hem pleit (en tegen Marx en Nietzsche)
dat degenen die na hem kwamen in z'n overigens schitterend geschreven
werk geen denkbeelden en waarden vonden die ze konden prostitueren voor hun
eigen totalitaire aandriften:
Hij schreef te helder en dacht te goed
om misbruikt te worden door politieke stelselaars.
