Wanbegrip en
onderwijs
"Niets
is algemener dan wanbegrip",
tenminste: In menselijke hoofden.
Maar hier ligt wel een fundamenteel
menselijk probleem waar een groot deel van Multatuli's Ideen 3 aan
gewijd is: De wanbegrippen van de mensen en wat daartegen gedaan kan
worden, en wel vooral door onderwijs.
Aangezien mensen
denkdieren zijn en hun macht over
de natuur, de andere dieren en hun medemensen danken aan hun kennis
die overwegend verworven wordt door onderwijs is dit een onderwerp van
fundamenteel menselijk belang.
[541]
Menselijk redeneervermogen
"En...
en... zy allen onderzoeken liefst niet of 't wel inderdaad waar is
dat de in den emmer geworpen visch geen zwaarte aanbracht?"
Ja, en hier ligt een belangrijk
probleem dat kennelijk teruggaat op de volgende twee feiten:
Eén. Ieder mens moet beginnen als
kind met zeer veel dingen die gezegd worden te geloven.
Twee. Heel weinig mensen zijn in staat werkelijk goed te redeneren.
Het eerste feit hangt natuurlijk
samen met geboren worden als grotendeels onbeschreven blad, die
vrijwel alle kennis moet verwerven op basis van aangeboren
capaciteiten en wat de omgeving leert en onderwijst.
Het tweede feit betreft vooral zaken
die niet direct tastbaar aanwezig en welbekend uit eigen ervaring
zijn, want alledaagse concrete zaken weet iedereen die in leven is
gebleven redelijk goed te beoordelen was het alleen omdat wie
dat niet doet snel zal sterven. Zodra het echter meer algemene of
abstracte oordelen betreft die afhangen van het eigen
voorstellingsvermogen, logisch inzicht of algemene kennis wordt het
maken van fouten héél makkelijk en bovendien moeilijk direct te
controleren anders dan door redeneren en overige kennis.
[542]
Wetenschap en wetenschappers
Het lijkt alsof Multatuli, die geen
wetenschapper was en geen universiteit bezocht had, ondanks wat hij
hier lijkt te zeggen, enigermate leed aan overmatig respect voor "de
wetenschap" of "de wetenschapper", en genegen was te geloven dat wat
wetenschappers schrijven gewoonlijk waar en belangrijk is, wat een
oordeel is dat wetenschappers graag uitdragen.
Maar dit is niet zo: Echte wetenschap
is speculatie, giswerk, geïnspireerde fantasie, alleen gecontroleerd
door feitenkennis, onbeperkte kritiek van andere wetenschappers, en
weloverwogen experimenten. En met de overgrote meerderheid van alle
wetenschap en wetenschappers gebeurt hetzelfde als met de overgrote
meerderheid van alle literatuur en alle mensen: Het wordt nooit bekend
buiten kleine kring, wordt snel vergeten, en staat ongelezen te
verzuren in een universiteitsbibliotheek, temidden van tienduizenden
gelijken. [543]
Menselijke kennis en
vermogens
Ja, maar het is niet zozeer de "zucht
om te verklaren en optehelderen"
maar: het genot ontleent aan fantaseren en speculeren,
en aan
meepraten, roddelen, partijtrekken etc.
Daarbij: De meeste mensen zijn niet
geïnteresseerd in kennis maar in vermaak en in
bevrediging
van hun wensen. Een zeer doelmatige en typisch menselijke methode
van vermaak en bevrediging is het gebruik van fantasie: Er is weinig
bevredigender voor mensen - leert de menselijke geschiedenis - dan
waanideeën en illusies die het zelfbeeld, de eigen groep of de eigen
leider vleien. Het meeste menselijke denken is
wensdenken dat
probeert wensen die niet in de praktijk gerealiseerd kunnen worden
overeind te houden door ficties, waanideeën en illusies, eventueel
aangevuld met vervolging en terreur van andersdenkenden.
Als mensen evenzeer in kennis
geïnteresseerd waren als in aangename vleiende
illusies dan zou er veel meer kennis en veel minder waanideeën
zijn. En als mensen in staat waren een rechtvaardige samenleving te
creëren dan bestond deze reeds eeuwen. "Most men are as fit to think
as they are fit to fly." (Swift)
[544]
Mensen en waarheid
"Over 't
algemeen is 't volk gretig naar verklaring van 't onware."
Niet zozeer "'t
onware" als het sensationele. Het volk is alleen
geïnteresseerd in waarheid die hun alledaagse leven direct raakt, en
heeft weinig interesse in en begrip voor wat daarbuiten gaat - tenzij
het sensationeel klinkt. [545]
Maatschappij en waarheid
"En zelfs
hieraan is geen behoefte, zoolang slechts 't door hem verkondigd
wanbegrip overeenkomt met de konventioneele waarheid van de
eeuw, van 't jaar, van den dag. Geen onwaarheid is heden stuitend, die
zich eenigszins geleidelyk aansluit aan de onwaarheden van gisteren."
Dit is echter waar en het verdient
opgemerkt te worden dat "de maatschappij" geen enkele interesse in
waarheid heeft:
Wat maatschappijen bijeen houdt is
niet waarheid maar een door de grote meerderheid gedeelde
ideologie, die mensen een wereldbeeld en waarden en doelen geven
die ze kunnen delen. Waarheid en ideologie zijn vrijwel overal vrijwel
altijd tegenstanders. [545]
God's ondoorgrondelijke wegen
Het standaard argument van katholieke
zijde over God's mysterieuze drie-enigheid is dat God's wegen
onbegrijpelijk en mirakuleus zijn. Dit is onzin: Het enige dat te
begrijpen is van wat je niet begrijpt is dàt je het niet te begrijpt -
en niet dat het gelijk 1 en gelijk 3 is.
[545]
Menselijk kenbare waarheden
"De
kans op dwaling in het oordeel wordt geringer, indien men van de te
beoordeelen zaak
iets weet, en zou geheel verloren gaan, wanneer men van die zaak
alles weten kon. Doch dit laatste is nooit het geval."
Dit geldt niet geheel en het is
interessant in te zien waarom. Er zijn drie redenen.
Primo. Het is een zeer interessant
feit dat dingen die aanmerkelijk kleiner zijn dan het hele universum
in tal van opzichten waarschijnlijkheidstheoretisch onafhankelijk
zijn van de rest van het universum. Of u over 2 jaar een tweeling zult
krijgen is in deze zin onafhankelijk van of er dan een even of oneven
aantal vliegen in China zijn. Deze waarschijnlijkheidstheoretische
onafhankelijkheid van de meeste zaken is in feite de onderliggende
reden dat mensen met weinig kennis die bovendien onvolledig en
gedeeltelijk ongeldig is tòch instaat zijn veel te begrijpen: Voor het
redelijk adekwaat begrijpen waarom iets geschiedde is niet de
kennis van het hele universum nodig, maar alleen van een aantal
relevante factoren.
Secundo. Er zijn in ieder geval
talige en wiskundige conventies en eenvoudige feitjes als
"er zijn 26 letters en 10 cijfers in het Nederlands" maar ook de
standaard betekenissen van diverse duizenden of tienduizenden woorden
waarvan eenieder wel "alles" kan weten dat nodig is voor hun doelmatig
en zinnig gebruik. Zie verder 1 en
11 over waarheid.
Tertio. Ieder mens is in staat
behoorlijk veel te begrijpen van ieder ander mens naar analogie met
zichzelf: Men wéét van elkaar in tal van omstandigheden wat de ander
voelt en wil omdat de oorzaken van plezier en pijn overwegend
hetzelfde zijn voor alle levende menselijke lichamen. Zie verder
423 over de grondslagen van goed en
kwaad.
Met deze drie gegevens - taal en
wiskunde; de wederszijdse waarschijnlijkheidstheoretische
onafhankelijkheid van de meeste dingen en gebeurtenissen; en algemeen
menselijk inzicht in wat mensen beweegt - zijn mensen in staat zeer
veel in ieder geval partieel te verklaren en die verklaringen
weer te gebruiken als hulpmiddelen om hun wensen te bevredigen en met
elkaar samen te werken en om te gaan.
[546]
Zekere menselijke kennis
Er is zeer veel dat een mens niet kan
en zal weten, maar het is heel vaak betrekkelijk makkelijk om te weten
dat men iets niet weet. En ondanks veel skeptisch geposeer van
duisterdenkers is er véél zekere menselijke kennis,
namelijk over wat men weet dat men niet weet. En
iedereen wéét
- tenzij ie gek is - dat er zeer veel is dat ie niet weet,
en dat veel van wat ie meent te weten hoogstens waarschijnlijk waar en
mogelijk niet waar is.
Bovendien - zie
546 - heeft ieder mens heeft
aanzienlijke kennis van taal en van wat mensen voelen en wat mensen
beweegt in tal van omstandigheden. Indien dit niet waar zou zijn, dan
zouden mensen niet met elkaar kunnen omgaan zoals ze doen, op basis
van taal en gedeelde wensen, geloven, praktijken en aannames, waarvan
men bovendien van elkaar weet dat de ander eveneens iets weet,
bijvoorbeeld over taal of menselijk gevoel.
[547]
Ideologische wanbegrippen
Hier ligt een wijds thema, dat
overigens niet geheel juist aangeduid wordt met de term
"woordspelingen". Het gaat namelijk vooral over wanbegrippen (541)
en dan meer over onvermogen dan bedrog.
Wie bijvoorbeeld met enige aandacht
luistert naar het "Nederlands" van iedereen die in Nederland over
politiek spreekt- alleen mijzelf en wellicht nog een enkeling hier of
daar uitgezonderd - behoort snel op te merken
- dat dit gebeurt met geheel
onzinnige quasi bezielde fantastische entiteiten als "Links",
"Rechts", "DE politiek", "Paars" enz.;
- dat er gewoonlijk sprake is van
opnieuw quasi bezielde entiteiten als "Nederland wil", "Amerika
denkt", "Europa probeert" etc.;
- dat gewoonlijk bijna alles is
opgehangen aan wat een geheel ongespecificeerde "WIJ" zouden vinden;
en
- dat er bij grote voorkeur
geredeneerd wordt in termen van ongekwalificeerde en
ongekwantificeerde zelfstandige naamwoorden voor talloos veel
miljoenen als "vrouwen" (niet: alle of sommige of 45%) en "mensen"
(niet: idem).
Kortom, wie in dit soort termen -
quasi bezielde fantastische entiteiten, als personen handelende
abstracties, ongespecificeerde wij, en volkomen van kwalificaties of
kwantificaties losgezongen termen - zou redeneren over
andere dingen dan politiek loopt groot gevaar door de meerderheid
voor ... krankzinnig te worden versleten. Maar wie zo over politiek
spreekt wordt serieus genomen door de meerderheid en mag kamerlid of
politiek leider worden.
En dit alles betreft geen "Woordspeling"
maar wanbegrippen die uiteindelijk teruggaan op de doorsnee
domheid, oneerlijkheid en
wensdenkerij (die
alledrie véél algemener zijn dan de naar eigen dunk weldenkende
meerderheid begrijpt of wil weten).
Het is helaas waar dat zowel het
overgrote deel van de politieke en religieuze ideeën die mensen hebben
gehad en hebben kwalijke en schadelijke onzin zijn als ook waar dat de
grote meerderheid van de aanhangers van de vele politieke en
religieuze waansystemen overwegend eerlijk waren in hun geloof.
Dit geldt in veel mindere mate voor
politieke en religieuze voorgangers, want dit zijn maar altevaak min
of meer welbewuste bedriegers, die in ieder geval héél goed weten dat
zij niet weten wat ze hun volgelingen voorspiegelen wel te weten. Het
gaat deze voorgangers dan ook gewoonlijk niet zozeer om het politieke
of religieuze geloof dat ze zeggen aan te hangen en uit te dragen als
om de macht, status en rijkdom die het zijn van voorganger hen geeft.
Aan de andere kant, wat betreft
Nederlandse kamerleden, die zich zo graag overgeven aan bespiegelingen
over wat "Links wil", "Rechts denkt", "Paars voelt" etcetera ad
nauseam: Het is een veilige aanname dat de grote meerderheid moreel
niets beter is dan waarachtige politieke bedriegers, maar te dom is om
te begrijpen dat hun wanbegrippen kul zijn. (Waren ze minder dom dan
konden ze immers elders veel meer geld verdienen, en groter bekendheid
verwerven met eigen werk. Dat dit niet gebeurt moet dus aan een
combinatie van domheid en ijdelheid liggen.)
[552]
Wetenschappelijke grenzen
Er kan geen macht boven de
wetenschap zijn die de wetenschapper voorschrijft wat de konklusies
van de wetenschap moeten zijn (zonder op te houden wetenschap te zijn)
en de enige autoriteit waaraan een wetenschapper z'n kennis
behoort te ontlenen zijn behoorlijk proefondervindelijk onderzoek
en logische argumentatie.
[553]
Doelen
van studie
het is wellicht nuttig op te merken
dat (vrije) studie niet alleen waarheid of kennis als doel heeft maar
ook vaardigheden en dat het meeste onderwijs het aanleren van
vaardigheden heeft die helpen maatschappelijk nuttig te zijn als doel
heeft. Helaas zijn dit soort maatschappelijk nuttige vaardigheden vaak
(minstens) niet volledig verenigbaar met waarheid of moraal.
[554]
Bruikbare vooroordelen
kinderen worden vrijwel zonder kennis
geboren. Het verdient ook opgemerkt te worden dat er op zichzelf
niets mis is met vooroordelen - tenminste zolang het
zinnige vooroordelen zijn. Een zinnig vooroordeel voor
opvoeders is bijvoorbeeld dat hun kinderen opgevoed dienen te worden
om zelfstandig te besluiten wat ze denken en wensen wanneer ze
volwassen zijn. (Welbewust geïdentificeerde vooroordelen zijn
gewoonlijk oordelen die de spreker niet aanstaan.)
[555]
Natuur
en bedrog
Een vaak herhaalde zegswijze van M.
is "Het Zyn liegt niet". Dit moet
natuurlijk overdrachtelijk opgevat worden, want mensen zijn en liegen
dagelijks. Waar M. op doelt kan zo uitgedrukt worden:
De natuurlijke werkelijkheid is
buitengewoon complex, gelaagd en ingewikkeld, maar bestaat
onafhankelijk van mensen en heeft niet het doel begrip van de
natuurlijke werkelijkheid te bemoeilijken.
Maar zoals ik zei ligt dit anders
zodra het mensen (en dieren) betreft: Veel van wat mensen (en dieren)
doen en laten beoogt anderen te misleiden. Niets zo kameleontisch als
een politicus; niets zo maatschappelijk als een horde hyena's; niets
zo beestachtig als mensen. [555]
Onjuiste oordelen
Onjuist oordelen lijkt op het
doorzagen van de tak waar je op zit - want uiteindelijk leef en denk
je gebaseerd op je eigen vermogen tot oordelen, om dezelfde
reden als de enige pijn en vreugde die je voelt je eigen pijn en
vreugde zijn: Je hebt niet anders en niet beter.
En wat andere mensen betreft: In
ieder geval zodra iemand's ideeën relevant worden voor het leven of
welbevinden van z'n medemensen is W.K. Clifford's dictum van
toepassing "It is always wrong, for anyone, anywhere, to believe
anything upon insufficient evidence".
[556]
Menselijke kwaliteiten
Eén belangrijke reden is dat "de
mensen" - voorzover zich dat beoordelen laat - al minstens 2500 jaar
overwegend soortgelijk lijken, ongeacht opvoeding, ongeacht cultuur,
ongeacht godsdienst: Er zijn enkelen - minder dan 1 op de 10.000 -
zeer slimme of moedige en behoorlijke mensen; er zijn vele mensen die
zich in niets bijzonders van de doorsnee onderscheiden, en er is een
minderheid van sluwe of wrede schoften. De goede ideeën komen van
leden van de eerste groep; de maatschappij blijft voortbestaan dankzij
de leden van de tweede groep; en de maatschappij wordt zowel
kapotgemaakt als gewoonlijk geleid door de leden van de derde groep.
Wat opvoeding van kinderen betreft:
Ikzelf - die psychologie studeerde, maar dat vak niet erg
wetenschappelijk vind - denk dat iemand's intellectuele kwaliteiten
voor het allergrootste deel aangeboren zijn en dat iemand's
morele kwaliteiten vooral afhangen van de voorbeelden die men
tussen z'n derde en vijftiende krijgt.
Als het eerste waar is dan is de
enige hoop op radicale verbetering van de mens de eugenetica. En als
het laatste waar is dan zijn de komende generaties Neerlanders gedoemd
tot bot egoïsme en hedonisme. Nous verrons, al is het verstandig op
niet veel goeds te hopen, zolang mensen en Nederlanders zo zijn als ze
in grote meerderheid vele eeuwen geweest zijn.
Hoe 't zij: De intellectuele en
morele kwaliteiten van mensen zijn grotendeels niet hun eigen
werk of vrije verkiezing, en vergeleken met een kleine minderheid
stelt de grote meerderheid weinig voor - zowel in positief als
negatief opzicht, wat helaas maatschappelijk tot gevolg heeft dat de
grote meerderheid van mensen altijd meelopers, volgelingen en
conformisten zijn geweest, uit gebrek aan aangeboren vermogen iets
beters en individuelers te zijn. (Dit is geen verwijt maar een
droefgeestig stemmende konstatering.)
[557]
Wereldverbetering
Het is een illusie dat "de volgende
generatie" intellectueel of moreel beter zal zijn dan de huidige of
vorige, want dit was nooit zo. De enige manier om "de mensheid" als
geheel te verbeteren is middels doelmatige eugenetica - waar de nodige
kennis nog niet voorhanden is, maar die binnen 25 tot 100 jaar zal
bestaan tenzij de mensheid zich dan uitgeroeid heeft. Zie verder in
dit verband:
A
fundamental problem for democracy.
[557]
Volk
en onderwijs
"En
't zoet-zyn!"
Dit was ook nog een plaag van mijn
schoolse kinderjaren in de jaren 50 van de 20ste eeuw: De leraren
verdeden veel tijd aan het laten stilzitten, mooizitten en zoetzijn
van hun leerlingetjes, gewoonlijk begeleid met de frase "de goeden
moeten onder de kwaden lijden".
Ik begreep de zin daar indertijd niet van, maar had niet diep genoeg
gezien in de doorsnee menselijke onvermogens: Het hééft een diepere
zin de meerderheid van het domme volk van jongsaf te leren gehoorzamen
want ze zijn niet zelfstandig in staat tot zinnige ideeën of
rechtvaardig handelen, en zullen in meerderheid geneigd zijn iedere
vrijheid die ze krijgen te misbruiken voor hun eigen genot of
schijnbaar voordeel.
Wie dit aristocratisch of
pessimistisch vindt heeft waarschijnlijk gelijk - maar het verschil
tussen de voetbal-hooligans en terroristische pubers van heden en hun
grootouders opgevoed in de vijftiger jaren is dat hun grootouders een
draai om hun oren kregen wanneer ze zich misdroegen (volgens hun
ouders of leraren) terwijl de jeugd van tegenwoordig geen enkele
zelfstandige discipline heeft moeten leren of aanvaarden - en die dus
ook niet zelfstandig opbrengt.
In een maatschappelijk klimaat waar
"alles moet kunnen en alles moet mogen" zegevieren stompzinnigheid en
egoïsme. (Zie 876)
[558]
Ouderschap
helemaal niemand heeft goed door waar
ie aan begint als ie kinderen op de wereld zet en ze poogt op te
voeden. [558]
Autoriteitsgeloof
Wat waar is is dat mensen in iedere
maatschappij opgevoed zijn met autoriteitsgeloof - het beoordelen van
dingen door het oordeel van een erkende autoriteit (vader, moeder,
onderwijzer, priester, politicus) te volgen.
Dit is tot op zekere hoogte
onvermijdelijk: Mensen worden onwetend geboren en kunnen onmogelijk
individueel alles weten wat alle andere mensen samen weten. Helaas is
dit makkelijke, vanzelfsprekende en grotendeels onvermijdelijke
autoriteitsgeloof vaak schadelijk omdat het dwalingen en waanideeën
generaties lang in stand houdt alléén omdat de autoriteiten de
dwalingen en waanideeën uitdragen of in stand helpen houden.
[559]
Opvoedingsfeilen
De mate waarin mensen mismaakt kunnen
worden door hun opvoeding ligt vooral aan hun aangeboren intellectuele
vermogens. Wie werkelijk intelligent is zal het in ieder geval vanaf
z'n puberteit zeer moeilijk vinden veel van de ideeën en waarden
waarmee hij opgevoed wordt en in onderwezen wordt te geloven en zal
zelfstandig op zoek gaan naar redelijker ideeën en waarden, of althans
naar betere gronden en argumenten.
[559]
Waanideeën
Waanideeën worden gewoonlijk
uitgedragen door mensen die er waarachtig in geloven. (Voor waar dit
toe kan leiden zie
138.)
[559]
Verbeterbare maatschappijen
De strekking is namelijk: Als mensen
maar een goede opvoeding en goed onderwijs zouden krijgen dan zullen
ze als volwassenen een goede maatschappij weten te maken. Ik geloof
dat niet.
Hier hoef ik geen ingewikkelde
vertogen in te lassen over goed en kwaad (ik verwijs naar
423) maar alleen te wijzen op 't feit
dat vrijwel geen enkele ouder of onderwijzer erin geslaagd is z'n
kroost of leerlingen op te voeden tot volwassenen die dachten en deden
overeenkomstig de normen en ideeën van hun ouders of onderwijzers. En
overigens is het immers een welbekend feit dat de geschiedenis van de
mensheid overloopt van menselijke zedelijkheid en goedertierenheid, en
dat ieder land altijd en overal geleid is door en bevolkt met de
allerprachtigste allermoreelste allereerlijkste mensen. Daarom zijn er
zoveel gelukkige mensen en is er zoveel vrede op aarde.
[560]
Schoolonderwijs
schoolonderwijs -
niet-familieleden die buitenshuis tegen betaling kinderen kennis
bijbrengen, gewoonlijk bovendien klassikaal en massaal. Zie mijn
commentaar bij 562.
[561]
Individuele ontwikkeling
Ik wilde het echter niet over "zonderlinge
zaken" hebben maar een paar
opmerkingen maken over wat "'t
onbelemmerd streven naar waarheid"
wel en niet in de weg staat.
In de eerste plaats: De
maatschappelijke en opvoedings-beletselen die velen in eigen ogen
weerhielden van het worden of zijn van een opmerkelijk genie
weerhielden opmerkelijke genieën niet. Er is geen reden aan te nemen
dat Socrates, Archimedes, Shakespeare, Newton, Euler of Beethoven
anders werden opgevoed dan hun tijdgenoten. (Hier schuilt een
probleem voor overtuigde radicale feministes. Ikzelf zie geen
fundamentele verschillen tussen gemiddelde mannen en vrouwen in
intellect, al wegen mannelijke hersens gemiddeld zwaarder dan
vrouwelijke. Maar er lijken mij uitstekende gronden om aan te nemen
dat waar het exceptionele vermogens aangaat de kans groter is
dat een man er mee geboren wordt, zoals de kans ook groter lijkt dat
mannen uitblinken in abstract redeneren. Trouwens, nu ik deze wellicht
volgens sommigen verderfelijke opmerking gemaakt heb: Ikzelf zie
wel een fundamenteel verschillen tussen gemiddelde mannen en
vrouwen in morele termen, al wegen mannelijke hersens gemiddeld
méér - vrouwen zijn kennelijk veel minder makkelijk te bewegen tot
moorddadig geweld.)
In de tweede plaats: De voornaamste
belemmering in intellectuele ontwikkeling van de hoogst begaafden zijn
.... scholen en universiteiten. Wie werkelijk intellectueel bijzonder
is is niet gebaat bij verschoold onderwijs, en kan veel beter
overwegend zelfstandig leren. Maar wie niet werkelijk
intellectueel bijzonder is is wel gebaat bij goed
schoolonderwijs, want zal na z'n adolescentie heel weinig bijleren.
Schoolse africhting is goed voor de
doorsnee, maar slecht of onbruikbaar voor de slimsten en domsten.
In de derde plaats: Er zijn vrijwel
zeker ontwikkelingstadia in de menselijke hersens, die het
kinderen bijvoorbeeld mogelijk maakt zeer snel een taal te leren
tussen hun 2e en 7e en die het ze onmogelijk maakt bepaalde abstracte
begrippen makkelijk te doorgronden tot hun 7e of 14e.
[562]
Mensenkennis en geschiedenis
Wie wil begrijpen wat
mensen zijn en kunnen zijn moet geschiedenis lezen. En wie
geschiedenis leest kan dat het beste doen door de beste historici te
lezen: Thucydides,
Machiavelli, Guiccardini, Gibbon, Burckhardt. Deze
combineren zeer veel kennis met een heldere stijl en zinnige oordelen.
En wat op scholen opgediend wordt als geschiedenis is altijd
voornamelijk propaganda, zelfs als het werkelijk gebeurd is
zoals het beschreven staat.
[563]
Maatschappelijke aanpassing
Wie wil begrijpen wat
mensen zijn en kunnen zijn moet geschiedenis lezen. En wie
geschiedenis leest kan dat het beste doen door de beste historici te
lezen: Thucydides,
Machiavelli, Guiccardini, Gibbon, Burckhardt. Deze
combineren zeer veel kennis met een heldere stijl en zinnige oordelen.
En wat op scholen opgediend wordt als geschiedenis is altijd
voornamelijk propaganda, zelfs als het werkelijk gebeurd is
zoals het beschreven staat.
[565]
Geslaagde opvoeding
"En
arme hersens, arme harten, die zóó worden gebiologeerd tot
niet-denken, tot niet-voelen, tot verlamming en dood!"
Beter gezegd: Tot doen-alsof-denken,
doen-alsof-voelen - gehuicheld denken, gehuicheld voelen.
Het resultaat van de geslaagde
opvoeding van een doorsnee mens is altijd een acteur die z'n poses en
rollen voor werkelijk houdt, omdat 'm wijsgemaakt is dat dat dit alles
zo hoort en omdat ie niet intelligent en moedig genoeg was de
gebruikelijke leugens, zwakheden, eigenbelang en propaganda te
doorzien. (Zie verder 616 en
618).
Zoals M. zelf zei: "
let op uw zeggen,
meer dan op uw doen, en het zal u wèlgaan
". (Zie 374)
[565]
Menselijk kenvermogen
Het menselijk kenvermogen werkt
middels abstractie, simplificatie, selectie en analogie.
[566]
Groei
der kennis
bovendien is het streven naar kennis
is zowel individueel als sociaal en historisch: Alle menselijke kennis
is het resultaat van vele generaties werk, met de interessante
eigenschap dat voorgaande generaties zelden of nooit goed voorzagen
wat komende generaties zouden vinden met hulp van de resultaten van de
inspanningen van voorgaande generaties.
[567]
Rechtvaardigheid
Voor de meeste rechtvaardigheid is
niet veel kennis nodig. [567]
Kennis
van mensen
Het meeste dat men weet of meent te
weten komt van anderen. [568]
Basisnorm der wetenschap
De amerikaanse filosoof en logicus
Charles S. Peirce formuleerde het ethisch hoofdbeginsel van
wetenschap als volgt: "Thou shalt not block the road of enquiry!"
[570]
Maatschappelijk
ideologisch fundament
"Wat
toch is 't ànders, dat magistraal verdoemen van twyfel?"
Wel: dogmatisme. En een dogmatisch
verkondigde leer is het intellectuele en morele fundament van iedere
menselijke maatschappij en groep, want deze kunnen niet bestaan zonder
gedeelde waarden, doelen en vooronderstellingen, en deze gedeelde
waarden, doelen en vooronderstellingen worden zelden vrij en open
bediscussieerd en worden vrijwel altijd en in iedere maatschappij
onderwezen en uitgedragen alsof ze vanzelfsprekend waar, goed en boven
redelijke twijfel staan. [571]
Newton's eerste wet
Hier is een fraai citaat uit
Robert Temple's "The genius of China"
"Isaac Newton formulated his First
Law of Motion in the eighteenth century. It stated that 'every body
continues in its state of rest, or uniform motion in a right line,
unless it is compelled to change that state by forces impressed upon
it.
Needham's researches have now
established that this law was stated in China in the third or fourth
century BC. We read in the Mo Ching: 'The cessation of motion
is due to the opposing force... If there is no opposing force ... the
motion will never stop. This is as true as that an ox is not a horse."
(p. 161) [572]
Wegen naar waarheid
"Waar
nu vindt iemand die z'n weg naar waarheid streng-stipt wil vervolgen,
zoodanige steunpunten tot 't bepalen van koers en verheid?"
Dit is een fundamentele vraag. Ikzelf
zou zeggen in vijf dingen namelijk:
- zichzelf: de eigen
eerlijkheid tegenover zichzelf
- helder taalgebruik: het
pogen wat men weet en niet weet zo helder mogelijk uit te drukken
- boeken en bibliotheken: de
resultaten van anderen op hun zoektocht naar waarheid
- wiskunde en logica: kennis
en methoden tot helder redeneren oover ieder onderwerp
- wetenschapsfilosofie en
methodologie: kennis en methoden tot helder redeneren over (een)
wetenschap.
Ik merk iets op over alle vijf
punten, zonder enige pretentie van volledigheid.
in zichzelf: Uiteindelijk is
dit de laatste en enige toetssteen die iedereen heeft. Men oordeelt en
voelt als individu, zelfs indien men zich vervalst heeft tot
een maatschappelijke rol en de daarbij behorende praatjes
uitdraagt. Wie niet waanzinnig is kan weten wanneer hij iets
niet weet; kan
weten wanneer hij liegt, bedriegt en poseert; en kan weten
wat hij werkelijk voelt en wil. Zie 1,
74, 136,
276.
helder taalgebruik: Des te
beter men zich probeert uit te drukken des te makkelijker wordt het
vinden van fouten, onzekerheden, onvolkomenheden.
boeken en bibliotheken: De
opgeslagen bestaande kennis, gissingen, meningen en fantasieën van
voorgangers. Wie niet de moeite neemt zich in te lezen in een
onderwerp dat 'm serieus interesseert heeft geen serieuze interesse of
geen begaafdheid voor dat onderwerp.
wiskunde en logica: Dit zijn
de wetenschappen van respectievelijk alle mogelijke structuren en van
goed redeneren. Hier zijn bijzonder veel interessante aanzetten voor
goed en zinnig redeneren, met als enige beperking dat ze een zeker
vermogen tot abstract redeneren vooronderstellen. (Zie:
Logic)
wetenschapsfilosofie en
methodologie: Er is in de 20ste eeuw vrij veel werk gemaakt van
het verhelderen van de intellectuele grondslagen van wetenschap in het
algemeen en van specifieke wetenschappen in het bijzonder. Wie zich
wetenschappelijk wil bekwamen doet er wijs aan deze wetenschappelijke
grondslagen van wetenschap te verkennen. (Zie: "Echte
wetenschap"). [573]
Maatschappelijke carrières
De zekerste manier om iets
maatschappelijk te bereiken is zich te conformeren tot een bestaand
maatschappelijk leugen-systeem, dat altijd verweven is met tal van
netwerken van carrière-makers, baantjes-zoekers en poseurs, die
allemaal doen alsof hun bezigheden en beweringen van essentieel
menselijk, maatschappelijk en moreel belang zouden zijn.
[573]
Individuen en conformisten
"De
eigenaardigheid van den grooten ontdekkingstocht dien wy allen
behooren meetemaken, ligt juist hierin, dat ieder onzer aan 't roer
behoort te staan, van z'n eigen verstand."
Juist. En maar heel weinig
volwassenen doen dit, omdat dit moeilijk is en omdat "de maatschappij"
geen interesse heeft in zelfstandig denkende individuen maar in
geconformeerde rollenspelers die doen wat hun gezegd wordt en
denken en voelen als de doorsnee. Zie verder
74, 136,
276.
[573]
Delen van de waarheid
"hy
zal naderen, naderen, altyd naderen!
En dit naderen
tot waarheid is 't ware gulden-vlies dat er voor ons van Colchis te
halen valt."
Dit lijkt sterk op wat de Amerikaanse
filosoof en logicus C.S. Peirce, de bedenker van het filosofisch
pragmatisme, iets later verkondigde, dat samengevat kan worden als:
Mensen kunnen wellicht de waarheid over tal van zaken niet volledig
weten maar deze wel benaderen.
Hier is iets voor te zeggen, maar het
is te eenvoudig. De volledige waarheid over ieder ding dat
bestaat is bijzonder complex, gelaagd, veelvuldig en opgetrokken uit
allerlei soorten - wiskundige, natuurkundige, logische, statistische,
empirische - deelwaarheden. Deze volledige waarheid is zelden
of nooit bekend, zelfs niet over heel eenvoudige zaken. Maar dat
hoeft ook helemaal niet voor praktisch resultaat:
De uiteindelijke proef van alle
vermeende kennis over de concreet gegeven werkelijkheid is dat ze erin
helpt overleven. Waarachtige menselijke kennis van de natuur bevat
voldoende deelwaarheid om tot technologische toepassingen te
leiden, die bovendien - geheel anders dan vermeende "geloofswaarheden"
- werken zonder enige kennis van of geloof in de kennis die de
toepassingen mogelijk maakten. [574]
Vergissen is menselijk
vergissen is menselijk. Aan de andere
kant: Tot nu heeft de menselijke soort zich niet genoeg vergist om
zichzelf uit te roeien, en veel kennis verworven die waarachtig genoeg
was om tot werkende technologie gemaakt te kunnen worden.
[575]
Wensdenken fundamenteel
Overigens is er in de menselijke
geest wel degelijk een opdat, al zijn de uiteindelijke gronden
daarvan nogal raadselachtig: Mensen doen en denken vooral op basis van
wensen
en angsten over wat - ze geloven dat - gaat komen,
en handelen dus doelmatig en "opdat" dit
geschiedt en dat uitblijft. En mensen leven en denken vooral in hun
eigen fantasie, voor - en misleid door - hun eigen
wensgedachten en
verwachtingen.
[575]
Clifford's dictum
Overigens is de geestesgesteldheid
waar Multatuli op doelt vooral één die probeert te oordelen
overeenkomstig de bestaande en bekende evidentie volgens W.K.
Clifford's dictum "It is always wrong, for anyone, anywhere, to
believe anything upon insufficient evidence". (Dit geldt in ieder
geval zodra iemand's oordelen van belang zijn voor andermans
welbevinden.) [575]
Verantwoordelijkheid
Ik geloof in persoonlijke
verantwoordelijkheid, maar niet in collectieve verantwoordelijkheid.
Alles van menselijke waarde is uiteindelijk
persoonlijk en individueel en ieder collectief is
uiteindelijk een creatie van individuen.
[576]
Deugd en conformisme
een belangrijke reden is de sterke
drang richting doorsnee en conformisme uitgedrukt in "We
zoeken deugd in gewoonte, en maken van gewoonten onze deugd.".
Maar er is één excuus voor dergelijke "We"
dat, voor een deel althans, steekhoudt: Dergelijke "We"
zijn gewoonlijk nogal dom, en handelen overigens gewoonlijk volgens
een menselijk heel begrijpelijk en normaal hoewel niet
bewonderenswaardig egoïsme. [576]
Argument voor tolerantie
Mensen zijn zo onvolmaakt dat ze zeer
veel van voor hun bestaan en geluk behulpzame waarheden niet ontdekken
dan door generaties lang speculeren, gissen en dwalen. Dit zou
mensen moeten bewegen tot een zekere tolerantie van afwijkende
meningen, omdat "tegenspraak brengt ons verder", maar helaas is de
meeste tolerantie voornamelijk pose afgezien van de zeer gebruikelijke
claim dat "de standpunten van Mijn Groep behoren getolereerd te worden
- for it is My Group, right or wrong".
[576]
Natuurkunde
"Fysika
- om-der-liefde wil geen metafysika, geen bovennatuurkunde,
geen buitenïssigheid! - fysika is 't ware geneesmiddel tegen 't
verbranden van leelyke ouwe vrouwtjes en 't bouwen van malle torens."
Hm. Ik houd van natuur- en wiskunde,
en geloof dat de menselijke beschaving voor een groot deel gebaseerd
is op technologie en taal, waarvan de eerste uiteindelijk gebaseerd is
op waarachtige kennis van de natuur. Ook is het waar dat met de groei
van de wetenschap het openbaar en levend verbranden van oude vrouwen
afnam.
Toch lijkt me dat "verbranden
van leelyke ouwe vrouwtjes" meer
met religieus vooroordeel, wreed leedvermaak en conformisme van doen
te hebben, kortom met een tekort aan hoge en een overmaat van lage
menselijkheid dan met een tekort aan waarachtige natuurkundige kennis.
Ook is het zo dat de fysica feitelijk
gebaseerd is op een aantal aannames die feitelijk metafysisch zijn,
zoals de aanname van een onafhankelijk bestaande werkelijkheid, met
dingen die zich gedragen volgens onveranderlijke wetten, waarover
mensen in staat zijn ware gissingen op te stellen, die ze vervolgens
kunnen bevestigen op basis van ervaring en experiment.
[577]
Theologische tekortkomingen
Voor theologie... die
hysterische beschouwing van dingen die er niet zyn, en die dan ook,
volgens 't getuigenis van de adepten zelf, juist hieraan haar waarde
ontleenen, dat niemand ze begrypen kan."
Ik ben een atheïst die bovendien het
beroep op een onbegrijpelijke god verwerpt als irrationeel. Toch is
het voornaamste bezwaar tegen de theologie niet zozeer dat ze een
niet-bestaand onderwerp bestudeert; feitelijk vooral gebaseerd is op
wensdenkerij, vooroordeel en emotie; en in stand gehouden wordt met
drogredenen, maar vooral dat theologie heel vaak functioneerde als
lakei van machthebbers, en heel vaak totalitair was, en maar al te
bereid de gissingen van het eigen geloof in stand te houden met
terreur, zogenaamd in dienst van een Liefhebbend God.
[577]
Natuurkunde en godsdienst
"Fysika
in één woord, is de ware eenige godsdienst!"
Ikzelf heb weinig sympathie met enige
vorm van godsdienst en dat hangt samen met het feit dat alle bekende
geloven in radikale tegenspraak zijn met veel van wat de natuurkunde
leert - tenzij die bekende geloven op allerlei manieren gekwalificeerd
worden, zoals "Wat de profeten zeiden was niet bedoeld letterlijk waar
te zijn, maar alleen overdrachtelijk" - wat een stelling is die
geen profeet verkondigd heeft, was het alleen maar omdat
profeten gewoonlijk heel letterlijk vervolgd werden door de
machthebbers van hun tijd, en zo mogelijk pijnlijk vermoord.
Maar ik geloof dat er heel wat
waarachtige kennis en kenbare feiten zijn die het bestek van de
moderne natuurkunde ontstijgen, zèlfs als alles wat bestaat
uiteindelijk bestaat als samenhang van door de natuurkunde bestuurde
elementaire deeltjes. [577]
Menselijk onvermogen
Als de mensheid in staat was tot het
vormen van maatschappijen waarin de grote meerderheid gelukkig en
vreedzaam samenleefden (en zich vooral toelegden op natuurkunde en
wiskunde) dan was dit reeds lang geleden gebeurd.
Het lijkt dus een misvatting een zeer
wijdverbreid menselijk moreel en intellectueel tekort te willen
bestrijden met meer wetenschap. En dat het leven van de mensen in
grote meerderheid een pijnlijke teleurstelling is gebleken ligt ook
veel meer aan welbekende menselijke zwakheiden dan aan een tekort aan
natuurkundige kennis. [577]
Natuurkundig redeneren
Ja, maar wat het woord "Natuurkunde"
óók suggereert en wat M. beter had kunnen toevoegen: Door "onderzoek
naar den aard der dingen" dat
gebaseerd is op strikt logisch en wiskundig redeneren én op het
objectief experimenteel testen van gissingen. Deze combinatie van
wiskunde en experiment als methode van de natuurwetenschappen gaat
terug op Galileo en is bijna 400 jaar oud.
[578]
Wiskundige structuren
het is wel waar dat de wiskunde
structuren beschrijft die op tal van verschillende plaatsen blijken
werkzaam te zijn in de werkelijkheid, ook waar dat in eerste en tweede
instantie onzichtbaar was omdat dit overwoekerd was door
bijverschijnselen of onzichtbaar was tot de structuren wiskundig
geformaliseerd waren. [578]
Reducties
Ik heb zelf redelijk wat keren
opgemerkt dat "alles
is in alles" mij niet
voorkomt als een beginsel waar een denkend mens veel aan heeft, al is
het waar dat alles wat bestaat lijkt opgebouwd uit zo'n honderd
elementen en al is het ook waar dat alles wat bestaat lijkt te bestaan
en werkzaam te zijn middels wiskundig formuleerbare principes.
[578]
Menselijke hersens
Vervolgens: "dàt
gedeelte van de natuurkunde, dat onszelf tot onderwerp heeft"
is interessant, maar ook heden nauwelijks ontwikkeld, want geen mens
weet hoe het brein denkt en voelt- Twee goede redenen voor dat gebrek
aan relevante kennis over wat de mens zelf is zijn dat per
volume-eenheid er niets ingewikkelder is dan een menselijk brein en
dat de voor het werkelijk begrijpen van de werkzaamheid ervan meer
wis- en natuurkunde ontdekt moet worden dan bekend is.
[578]
Kunst en
kennis
Bovendien is het zo dat mensen ook
zonder kennis van hoe het brein ervaart veel relevante inzichten
kunnen opstellen over mensen en dat dit soort kennis ten grondslag
ligt aan en wordt uitgedrukt in hoge kunst, als de toneelstukken van
Sofocles en Shakespeare; in filosofie, als de Ethica van Aristoteles
en de Essays van Montaigne; en in delen van de psychologie (maar
eerder in William James dan in Sigmund Freud).
[578]
Rationele minderheid
Het is maar een kleine minderheid die
wil en kan oordelen op basis van rationele argumentatie, en ook zij
worden vaker geleid of misleid door gevoel, gemak, onwetendheid of
vooroordeel dan ze zouden willen. [579]
Kinderen en ouders
"Hoe
komt het, by-voorbeeld - om nu eens over godsdienstige gezindheden te
spreken - dat byna alle kinderen, over erfzonde, transsubstantiatie,
pauselyke macht of Mahomet's verdienste, juist zoo denken als de
ouders?"
Hiervoor zijn vele verschillende
gronden, maar de twee meest verklarende zullen domheid en eigenbelang
zijn. Het is zowel makkelijker als veiliger om de vooroordelen van de
omgeving althans uiterlijk en in gedrag te volgen, en met een beroep
op de meerderheid te weten dat men goed doet, volgens die meerderheid,
zolang men leeft volgens het beginsel "if among cannibals, do as
cannibals do" - zoals het citaat niet precies luidt. (Het echte citaat
dat zogenaamde wereldwijsheid uit zou drukken heeft "Romans" voor
"cannibals". Mijn versie is wat eerlijker over de consequenties van
dergelijke wijsheid.)
[579]
Menselijke verbetering
"Nog
heden is 't zeer moeielyk 't Volk 'n dwaling te ontnemen, zonder (...)
te zorgen voor 'n behoorlyk - of onbehoorlyk - équivalent."
Ja, dat is zo en duidt op iets dat M.
onvoldoende onder ogen zag: Het volk, de grote meerderheid van de
mensen, is al minstens 2500 jaar niet in staat zelfstandig
en individueel tot zinnige ideeën te komen. Het wil dat ook niet
en is niet geïnteresseerd in kennis: Het wil geleid worden door
vaderlijke leiders en misleid worden door vleiende sprookjes over de
eigen bijzondere voortreffelijkheid nu en de goddelijke beloning
daarvoor later.
Ik neem aan dat M.'s weerwoord iets
geweest zou zijn als: "Maar ik richt me helemaal niet tot 't volk. Ik
ben geen democraat en heb me daarvoor nooit uitgegeven! Ik richt me
tot de élite van de samenleving, tot hen die behoorlijk onderwezen
zijn, die iets van de wereld en de mensen weten - tot hen die zo niet
individueel dan als groep in staat zijn een beter bestuur te vormen
dan er nu is."
Dit is zo maar is - en bleek! -
alweer niet voldoende.
Het bleek niet voldoende omdat M.
gedurende zijn leven overwegend doodgezwegen werd, weinig volgelingen
had, en er niet in slaagde zijn vele ideeën die beoogden de
samenleving te verbeteren zelfs maar het onderwerp van serieuze
discussie te maken voor wie ze zouden moeten uitvoeren of beredeneerd
verwerpen.
Het is niet voldoende omdat voor die
élite van de samenleving iets soortgelijks geldt als voor het veel
minder goed geschoolde volk. Dit is makkelijk als volgt in te zien:
Hooguit 5% van de bevolking is in staat met goed gevolg een
behoorlijke universiteit af te maken - wat zo moeilijk niet is. Van
die 5% zal hooguit 1% iets verrichten dat de moeite waard is
gememoreerd te worden buiten de kleine kring waarin ie zich beweegt.
We zijn dus aangeland bij 5 van de 10.000. En dan hebben we het niet
over een Socrates, Plato, Archimedes of Shakespeare, want dergelijke
zeldzame individuen worden eens in de paar honderd jaar of nog minder
vaak geboren.
Hoe kunnen de maatschappij en de
mensheid dán verbeterd worden?
De maatschappij kan verbeterd worden
door het zoveel mogelijk praktiseren van rationaliteit en redelijkheid
- door het systematisch bedrijven van wetenschap en creëren van
technologie (hulpmiddelen voor een beter bestaan); door het
instandhouden van rechtvaardige wetten; en door het geven van algemeen
vrij toegankelijk goed en objectief onderwijs.
De mensheid kan verbeterd worden,
voorzover dat mogelijk is, door maatschappelijke verbeteringen en
overigens door eugenetica. Andere middelen zijn er niet.
[580]
Algemene verzuchting
Het voor de hand liggende en
waarachtige antwoord is: "Gegen die Dummheit kämpfen selbst die Götter
vergebens!". (Verder zie 580)
[581]
De
menselijke soort
hier ligt een diep thema verborgen
over de menselijke soort. Deze leeft als honden en hyena's in
horden, waarin de voornaamste deugd is tot de horde behoren en
trouw aan de leider zijn en doen wat de meerderheid van de
horde juist acht. Wie niet tot de horde behoort geldt alleen
daardoor als Untermensch, vanwaar de vertelsels die M. citeert.
Kortom, de mens is in meerderheid en in doorsnee
de totalitaire ideologische
aap en dankt z'n uitstekendheid als soort en groep boven andere
dieren niet aan
het gemiddelde van de soort maar aan de kleine minderheid
van waarachtig creatieve individuen die de soort voortbracht naast
de zeer veel grotere groep van doorsnee-mensen.
[583]
Wetenschap vs. geloof
Het is waar dat zeer velen zich laten
misleiden door allerlei vertoon en propaganda, maar dit ligt niet
zozeer aan hun zintuigelijkheid als aan hun gebrekkig verstand. En
zonder het gebruik van de zintuigen kan de werkelijkheid niet
bestudeerd worden: Het fundamentele verschil tussen waarachtige
natuurkunde en religieus of politiek bijgeloof is dat
echte natuurkunde gebaseerd is op zorgvuldig
proefondervindelijk experimenteren dat erop gericht is de
theorieën óver de natuur zo mogelijk te laten weerleggen dóór de
natuur, terwijl alle religieus of politiek bijgeloof niet
gebaseerd is op proefondervindelijk experimenteren maar op
wensdenkerij, vertoon, propaganda, leugens, loze beweringen van
voorgangers en zeer veel dom zij het vaak goedbedoeld conformisme en
naäperij. [584]
Menselijke vermogens
het is niet alleen een kwestie van
niet aan durven maar ook van niet aan kunnen.
Bovendien is het nu eenmaal véél makkelijker fantastische frasen
samen te lijmen die een gehoor vleien dan waarachtige beweringen op te
stellen die een deel van de werkelijkheid adekwaat beschrijven.
[585]
Poezië
en muziek
"Verzenmakery
en zeker soort van muziek hebben veel kwaad gedaan."
Plato dacht dit ook al, en wilde
dichters de toegang tot zijn ideale staat ontzeggen, en de soorten
muziek die er gespeeld zouden worden zeer beperken, alles om de
inwoners van z'n ideale staat het hoofd niet op hol te laten brengen
en het karakter niet te doen bederven.
Mij dunkt dit een overschatting van
het maatschappelijk effect van poëzie en muziek, dat voorzover het
bestaat vrijwel altijd teruggaat op hun verbinding met een ideologie
of filosofie, die ze op rijm trachten te zetten of in klank uit te
drukken of ondersteunen. [585]
Leidende politici
Leidende politici zijn bijna altijd
nogal dom, en misbruiken zowel hun eigen domheid als de nog grotere
domheid van hun volgelingen. Wat in de politiek voor "waar" en "goed"
geldt is bijna altijd vooroordeel en partijbelang.
[585]
Wat
zich zeggen laat
"
'n Andere uitspraak: ce qui ne vaut pas la peine d'être dit, on le
chante, noopt me tot de eenigszins vrye vertaling: wat voor
proza niet goed is, wordt in verzen gezet
"
Het lijkt mij eenvoudig waar dat
sommige dingen niet goed gezegd maar wel goed gezongen kunnen worden
en dat muziek dingen uitdrukt die niet goed of in het geheel niet in
taal zijn te vatten.
Maar dit is niet precies waar M. het
hier over heeft, en wat hij bedoelt kan ook zo gezegd worden: Veel
wanbegrip, onzin en aanstellerij die als proza niet te verteren zou
zijn wordt door velen in de vorm van poëzie zeer gewaardeerd - of
althans: dat geeft men voor. [585]
Moderne
poëzie
"Ik
heb meermalen in zoogenaamd beschaafde kringen 'n proef genomen hoever
de verkrachting van 't denkvermogen gaan kon, door verzen 't
achterste-voren - d.i. den laatsten regel 't eerst - voortedragen, en
te dikwyls is me deze proef gelukt, om veel vertrouwen te stellen op
't oordeel van velen die sommige niet-averechts gelezen dichtregels
zoo byzonder schoon vinden."
M. heeft dit inderdaad feitelijk
gedaan. Wie het experiment met moderne poëzie wil doen heeft het nog
makkelijker dan vroeger, want moderne poëzie bestaat gewoonlijk uit
onsamenhangende kreten en frases samengelijmd zonder enige rijmdwang
of norm, alleen als "poezie" te herkennen door de combinatie van
onbegrijpelijkheid, pretentieusheid, en regels wit. Wie niets te
zeggen heeft en dat op een schijnbaar diepzinnige manier wil doen
wordt tegenwoordig - rijks-gesubsidieerd - dichter, zeker in
Nederland, want er is altijd vraag naar schijnbare diepzinnigheid
uitgedrukt in holle frases. [585]
Kunst
en fantasie
Bovendien berust kunst voor een
aanzienlijk en belangrijk deel op selectie en overdrijving - waar
niets mis mee is zolang maar duidelijk is dat wat geboden wordt
fantasie is.
Anders gezegd: Zeer veel kunst berust
op welbewuste wensdenkerij, wat geen tekortkoming is zolang het maar
niet voorgesteld wordt als iets ànders dan fantasie.
Wat de werkelijkheid niet kan geven
zoekt de mens in de kunst, die de werkelijkheid zoekt te verfraaien of
interessanter te maken en berust op het welbewust gebruik van de
menselijke fantasie. [586]
Mensenwerk
Maar in mensenwerk is weinig dat
excelleert en niets dat perfect is. [586]
Poëzie en wijsbegeerte
Poëzie en wijsbegeerte hebben niet
veel met elkaar van doen, al waren enkele dichters enigszins wijsgerig
(Pope bijvoorbeeld) en enige wijsgeren wat dichterlijk (als
Lucretius). [586]
Poëzie gedefinieerd
Poëzie is eenvoudig schoonspreken, al
dan niet gebonden aan zekere criteria betreffende rijm, maat of
onderwerp, en is dat al vele eeuwen.
[586]
Lafhartige fatsoenlijkheid
"Ik
ben tot u genaderd, hoofdvyandin van vrye studie: lafhartige
fatsoenlykheid!
"
Juist! En niet alleen van "vrye
studie"! Dit is immers de
grondstof van het doorsnee maatschappelijk gedrag.
[587]
Grondslagen van moraal
‘Dat zegt men
niet... dat doet men niet!’ is de ultima ratio van deze
heeren, die in 't qu'en dira-t-on van de buren, 'n vertrouwbaar
kriterium van hun begrippen meenen te vinden."
Opnieuw: Juist! Hier is het gehele
fundament van alle moraal van alle doorsnee-mensen:
‘Dat zegt men niet... dat doet men niet!’ -
en hier ligt o.a. de diepste grond van de krankzinnige en
miljoenvoudige slachtpartijen van (bijvoorbeeld) de Eerste
Wereldoorlog: Miljoenen doodgewone mensen wél gewillig en in
staat in opdracht van hun meerderen andere mensen te vermoorden voor
volk en vaderland, en
níet gewillig of niet in staat zelfstandig te oordelen en zich
individueel te onttrekken aan dergelijke waanzin.
[587]
Nederlandse gelijkwaardigheid
Ik heb in Neerland tussen 1977 en
1987 letterlijk honderden keren aan
letterlijk honderden hun eigen intellect en moraal respecterende
heuse en would-be academici uitgelegd dat de in Neerland de laatste 25
jaar populaire stelling "Alle mensen zijn gelijkwaardig" logisch
impliceert dat alle mensen gelijkwaardig zijn aan zowel Einstein
als Eichmann, wat mij absurd voorkomt, zodat ik dit geloofsartikel van
Neerlandse nivelleerders (zie 155) af
moet wijzen.
Mijn dank? Ik ben honderdvoudig voor
"fascist" uitgemaakt, volgens de redenering dat wie ontkent dat alle
mensen gelijkwaardig zijn "dus" een "fascist" zou zijn. Niemand
van degenen met wie ik discussieerde over deze vermeende universele
gelijkwaardigheid van menselijke genieën en menselijke monsters gaf
ooit zelfs maar toe dat mijn redenering logisch geldig is.
Als "toevallig besneden"
niet-toevallig atheïstische zoon en kleinzoon van
mede-organisatoren van de
Februaristaking sta je dan wat vreemd te kijken, lezer - totdat je
je realiseert dat het gemiddelde IQ van de Nederlandse student tussen
1977 en 1987 .... 115 was (zie "Mandarijntjes
met een IQ van 118"), zijnde hetzelfde IQ als 20 en meer jaren
daarvoor hoogstens toegang gaf tot de ULO (= "Uitgebreid Lager
Onderwijs", begroot op toekomstige boekhouders en kleine winkeliers),
terwijl het jouwe veel hoger is. [588]
Doorsnee menselijk gemoed
"Heer vergeef hen want ze weten niet
beter?". Niet echt: Iedereen die ik aansprak over deze kwestie
wist te liegen, wist te bedriegen,wist zich te
beroepen op een logisch volstrekt onhoudbare nivelleerders-leugen -
maar volhardde daarin bot, brutaal, onbeschoft en lafhartig, en alleen
omdat allen wisten dat deze laffe nivelleerders-leugen behoorde en
behoort tot het in Neerland populair want nivellererend gesundes
Volksempfinden.
Het doorsnee menselijk gemoed is
totalitair - uit domheid, lafheid, gemakszucht en aangeboren
hordengeest. (Vandaar ook - en dit is alleen schijnbaar een terzijde -
dat mensen zo gevoelig zijn voor mode, en dat mode zo vaak
gebracht wordt in de vorm van totalitaire voorschriften "Blauw
màg weer!", "Pastel is uìt!", "Stropdas verplicht!".)
[588]
Mensenrechten en mensen
De "eischen
der waarheid, en de rechten van den individu"
zijn Multatuliaans, maar dit zijn niet de interesses van de
meerderheid: Die wil "rust
en orde", conformisme,
gewoonheid, aangepastheid, mensen als Wij.
Zoals mensen in meerderheid zijn is
maar een kleine minderheid geïnteresseerd in "waarheid,
en de rechten van den individu".
[589]
Individuele verdienste
wat iemand wel en niet kan is
voornamelijk aangeboren en geen kwestie van keus. Wat iemand doet met
wat ie kan is wel voor een deel kwestie van keus. Hier ligt dan ook de
individuele verdienste, zo daar sprake van is.
[590]
Studenten
Wat iets minder vanzelf spreekt voor
wie niet zelf een universiteit bezocht is dat de grote meerderheid van
de studenten niet geïnteresseerd blijkt in studeren maar in
student-zijn [zegge: het corps, de drank en het andere
geslacht] en het verkrijgen van een diploma dat toegang geeft tot de
best-betaalde maatschappelijke functies. Ikzelf, die wèl het zeer
twijfelachtig genot van een universitaire opleiding "genoot", vond in
ieder geval in de universiteit niet méér echte interesse in wetenschap
of onderwijs dan erbuiten. [590]
Menselijk denken
Hier lijkt mij ook véél meer voor te
zeggen dan de democratische meerderheid der doorsnee mensen of
"mensen" graag mag denken - of geloven dat ze denken, want het denken
van de meerderheid is gewoonlijk overwegend
wensdenken en niet
rationeel denken. [590]
Maatschappelijke voorgangers
de maatschappij is overwegend niet
rationeel ingericht. En in de maatschappij meent iedereen die zich tot
voorganger heeft weten te verheffen, door leugens, bedrog of geboorte,
zoals gebruikelijk is, of door eigen kwaliteiten en inzet, zoals
zeldzaam is, en iedereen die graag voorganger zou zijn, dat hij of zij
het rècht heeft anderen te vertellen wat ze behoren te geloven en
voelen. [590]
Nederlands doorsnee-publiek
Vrijwel iedere Neerlandse volwassene
acht zich volledig in staat om over alles mee te mogen spreken, en
acht zich zeer beledigd in vermeende gelijkwaardigheid door wie
opmerkt dat alleen van mensen met aantoonbaar verstand of relevante
kennis verwacht kan worden dat ze iets te melden hebben dat de moeite
van het overwegen voor anderen waard is.
Maar in Neerland spreekt doorsnee men
niet in het publiek mee om z'n eigen denkbeelden kenbaar te maken,
want vrijwel geen Neerlander heeft originele eigen denkbeelden, maar
alleen om erbij te horen, zoals wolven meehuilen met de horde.
[590]
Publieke voordrachten
Het is waar dat een publieke
voordracht feitelijk een toneelvoorstelling is opgevoerd door een
spreker voor een publiek en het is ook waar dat daarbij veel meer
speelt dan bij gewone directe mededeling van wat men denkt. De
konklusie ligt dus voor de hand dat bij publieke voordrachten wat de
spreker denkt en zegt ondergeschikt is aan andere bedoelingen - als
een goede indruk maken, amuseren, geld verdienen enz. Ook dit is waar,
maar wat kan iemand die z'n medemensen iets wil vertellen anders doen
dan publiek spreken of schrijven? [591]
Publieksbedrog
"Redenary is 'n
kwaal"
Nu, de mens is het sprekende dier, en
zonder gesprekken, redevoeringen, gesproken verhandelingen etc. is er
geen menselijk maatschappelijk leven. Maar dit is vrijwel zeker niet
wat M. bedoelde, dat veel meer in de volgende twee richtingen lag:
A. Publieke voorgangers -
politici, priesters, journalisten etc. - plegen te poseren, liegen en
bedriegen ... al voorgevend dat hun pose authentiek, hun leugen
waarheid, en hun bedrog goedwilligheid is, en worden zwaar beledigd
door wie hun spel niet serieus neemt.
B. Het publiek van publieke voorgangers pleegt bedrogen te
worden, zich te willen laten bedriegen, en in meerderheid
deel te nemen als toehoorder aan publieke voordrachten om zich te
vermaken, te laten bedriegen en de eigen illusies en wensgedachten te
laten bevestigen.
Het is in deze zin dat "Redenary
is 'n kwaal", en in de tijd waarin ik leef kan dit uitstekend
vervangen worden door "TV is een kwaal" - een verslaving
waaraan de 16 miljoen van mijn landgenoten zich 25 uren per week
aan overgeven uit klaarblijkelijke eigen geestelijke armoede, gebrek
aan eigen fantasie, luiheid en domheid, kennelijk zonder het minste
bewustzijn dat het minstens nogal vreemd is het grootste deel van je
vrije tijd te besteden aan passief koekeloeren naar domme fantasietjes
gemaakt voor de domme massa, en gewoonlijk gericht op kruishoogte van
de modale randdebiel. [591]
Waarnemen en denken
In feite zijn onze gedachten een
soort zelfverkozen commentaar op of uitbreiding
van wat we waarnemen, waarin onze hersens zichzelf
informeren dat een bepaalde waarneming in het geheugen verbonden is
met andere geheugeninhouden. Over het waarnemen zélf hebben we weinig
andere keuzes dan de ogen sluiten of de handen voor de oren houden,
maar over wat eenmaal waargenomen is staat het ons vrij gedachten te
spinnen, die meestal de vorm hebben van interne taal of fantastische
voorstellingen, gewoonlijk van denk-beelden of denk-geluiden.
[592]
Emoties
Iedere sterke emotie dringt tot
uiting. [592]
Nobele
doelen
dat zaken als "eigenliefde,
roemzucht, winstbejag
" daarbij een véél groter rol
spelen dan nobeler doelen. [592]
Publiekshoeren
Er is een groep personen die
bijzonder graag optreden voor publiek en die graag opvallen op een
publiek toneel door het amuseren, behagen of schokken van het publiek.
Toneelspelers en politici
komen gewoonlijk uit deze groep, en wat hen beweegt is niet het
meedelen van waarheid of het verbeteren van mens of maatschappij, maar
het zelf onderwerp van publieke belangstelling zijn: Look at me, Me,
ME, ME! Ain't I special?! Ain't I very VERY special?! Look at ME!
Wie geen toneelspelers in de
persoonlijke omgang heeft meegemaakt (als ik wel) maar zelf niet zo in
elkaar zit (wat voor mij geldt) raad ik aan persoonlijke omgang met
acteurs of actrices te zoeken, was het alleen om mijn gissing te
testen dat er iets is als een acteurs-persoonlijkheid: Het hebben van
een karakter dat in de eerste plaats publieke bewondering en applaus
zoekt, het geeft niet hoe en het geeft niet waarmee zolang de speler
maar in het centrum van de belangstelling staat.
Het is dit soort mensen dat de grote
meerderheid van de publieksoptreders vormt. Er behoort een soort
hoerigheid toe die de meeste mensen gewoonlijk niet opbrengen
omdat het niet tot hun karakter behoort of omdat ze te bang zijn om
een publiek podium te beklimmen en af te gaan.
De term "hoerigheid" koos ik met
opzet en gebruik ik in de zin van "publiek persoon": Het willen
opvallen, het centrum van publieke belangstelling willen
zijn, het
willen optreden voor publiek op een podium, om geen andere
reden dan dat dit de acteur behaagt. Het gaat kennelijk terug op een
combinatie van ijdelheid en gebrek aan zelfrespect: Iets willen zijn
in andermans ogen zonder zelf iets bjzonders te zijn, vaak juist omdat
men zelf niets bijzonders is en meent niet voldoende aandacht te
krijgen.
Ik heb deze eigenschap niet al kost
het mij geen enkele moeite een podium te bestijgen en een publiek
onderhoudend toe te spreken (zoals ik allebei leerde over mijzelf o.a.
in de Amsterdamse studentenpolitiek) en voor Multatuli gold kennelijk
iets dergelijks. Overigens is het niet mijn bedoeling
prostituees en politici gelijk te stellen. Ik ken weliswaar geen
prostituees en weinig politici, maar de bedoelde hoerigheid van
politici komt mij
veel verachtelijker voor dan wie het gebruik van delen van haar
lichaam voor geld verhuurt. Misschien is 't dan ook beter het
bedoelde ras van politici aan te duiden met publiekshoeren, ter
onderscheid van dames die hun geslachtsorganen verhuren.
Vrijwel alle Nederlandse politici en
"media-persoonlijkheden" - de journalisten wier tronies u dagelijks
uren lang op TV aankijken of wier stemgeluid uur na uur radiotijd
vullen - waar ik weet van heb behoren wel tot deze au fond
publiekshoerige karakters.
En dat is de reden deze opmerking uit
te schrijven:
Wat u ziet in publiek Neerland
bestaat overwegend uit publiekshoeren die aandacht,
aandacht, ààndacht zoeken voor hun eigen persoontjes, maar
zelf weinig of niets voorstellen in termen van intellect, moed of
moraal. De reden dat "het Volk" dat in grote democratische meerderheid
wil, of zich in ieder geval laat aanleunen, is dat ook het volk in
grote meerderheid weinig of niets voorstelt - en zichzelf dus herkent
in voorgangers. [593]
Publiek
spreken
wie werkelijk wat te zeggen heeft kan
niet anders doen dan een gehoor om aandacht vragen, voordragen wat hij
wil meedelen, en hopen dat het begrepen wordt, zoniet onmiddellijk dan
later. [594]
Morele
paradox
Wie het betere wil bereikt vaakt het
slechtere uit blindheid voor het haalbare.
[595]
Niveau publieksvoorgangers
Voor Multatuli verscheen het alsof
vrijwel alle publieksvoorgangers uit zijn tijd in deze klasse van
poseurs met onecht maakwerk vielen. En voor mij verschijnt het alsof
vrijwel alle publieksvoorgangers uit mijn tijd daartoe behoren. ('t Is
waar dat zowel hij als ik uitzonderlijk intelligent waren en dat dit
scherpzien met zich meebrengt - dat lang niet altijd aangenaam is. Wie
de ogen van een adelaar heeft ziet de groeven, de porieën en het vuil
in het aangezicht van een mens.) Zie verder
616 en
618.
[595]
Idee en
feit
Waar een spreker op doelt en wat een
spreker meent te weten van waar hij op doelt. Het laatste is wat hem
voorkomt als waarheid, maar het eerste is waar hij van spreekt, en wat
zo is of niet ongeacht van wat hem voorkomt.
[596]
Doorsnee publiek
In ieder publiek van
doorsnee-volwassenen bestaat de meerderheid uit conformisten die
genieten van het nivelleren van non-conformisten: "Hij durft ànders te
zijn dan wij - kom bendgenoten! Laten we 'm een lesje leren, want
niemand heeft het recht een ander soort hufter dan Wij te zijn, in
onze nabijheid!" Zie 107.
[598]
Vrije meningsuiting
Ik ben bereid sprekers over ieder
onderwerp aan te horen - maar niet gedurende langere tijd, tenzij het
onderwerp mij interesseert of de spreker werkelijk goed formuleert.
[599]
Welsprekendheid en
originaliteit
Wie werkelijk iets interessants meent
te hebben bedacht behoort enige moeite te doen wat hij denkt helder en
boeiend te verwoorden, en wie z'n gedachten niet helder kan verwoorden
verdient geen gehoor, behalve in noodgevallen.
Het is echter wèl waar alle
werkelijke welsprekendheid begint met het werkelijk iets te zeggen
hebben en dat overigens verzorgde - gelikte, advocaterige -
welsprekendheid waarin weinig gemeends met veel rijkdom van frases en
rhetorische truuks wordt gebracht verveelt en snel tegenstaat.
[599]
Classificaties
Een meer volledige waarheid over
klassificeren is: For the human mind everything is of some kind.
Vervolgens: Zeer veel menselijke classificaties en
classificatie-systemen - zie
Pennewip, bijvoorbeeld - zijn
overwegend puur fictie of denkhulpmiddel, maar sommige classificaties
- als bijvoorbeeld van atomen, uitgevonden door M.'s tijdgenoot
Mendelev - komen overeen met werkelijk bestaande verschillen en overeenkomsten. [600]
-
Index 3A