Help
Index

 Maarten Maartensz:    Philosophical Dictionary | Filosofisch Woordenboek                      

 M - Mens

 

Mens: De mens is het rationaliserende dier, de ideologische aap, het martelende beest, en het huichelende zoogdier. Bij uitzondering rationeel en redelijk. Meestal totalitair, conformistisch, fatsoenlijk en levend volgens "if in Rome, do as the Romans do" (wie leeft onder kannibalen behoort als kannibaal te leven). Cultuur, beschaving, wetenschap en kunst zijn het produkt van een kleine menselijke minderheid; oorlog, vervolging, uitbuiting en slavernij de feitelijke voorkeuren van de grote menselijke meerderheid. Wie optimist wil zijn over "de mens" moet geloven dat de zeldzame menselijke toppen en hun creaties opwegen tegen de wancultuur, de vervolgingen, het geweld en het conformisme van de grote meerderheid, en de gebruikelijke psychopathologie van de normale leiders. En het is inderdaad waar dat wat de grote meerderheid doet mogelijk is door wat de kleine minderheid bedacht.

1. Feitelijke achtergronden
2. Menselijke onvermogens
3. Menselijke vermogens
4. Het fundamentele probleem
5. De fundamentele vervalsing

6. De menselijke doorsnee
7. De menselijke uitzonderingen

8. Een mogelijke oplossing

1. Feitelijke achtergronden: De openingszinnen van dit lemma formuleren een minderheidsstandpunt - dat uitstekend onderbouwd kan worden door de feiten. Hier zijn, om te beginnen, twee citaten.

Het eerste is uit R.J. Rummel's Death by Government, en betreft het aantal burgerlijke vermoorden in de 20ste eeuw - dus geheel afgezien van de tientallen miljoenen die op slagvelden vielen in de 20ste eeuw, én geheel afgezien van de tientallen miljoenen die verhongerden omdat hun niet-hongerende medemensen dat weinig kon schelen. Hier is een selectie met aantallen, plaatsen en tijdstippen:

Dictator Ideology Country Years Deaths
Joseph Stalin Communist Soviet Union 1929-1953 42,672,000
Mao Tse-tung Communist China 1923-1976 37,828,000
Adolf Hitler Fascist Germany 1933-1945 20,946,000
Chiang Kai-shek Militarist/Fascist China 1921-1948 10,214,000
Vladimir Lenin Communist Soviet Union 1917-1924 4,017,000
Tojo Hideki Militarist/Fascist Japan 1941-1945 3,990,000
Pol Pot Communist Cambodia 1968-1987 2,397,000
Yahya Khan Militarist Pakistan 1971 1,500,000
Josip Broz Tito Communist Yugoslavia 1941-1987 1,172,000

 

 

 

 






Het tweede citaat bestaat uit de laatste zinnen uit het nawoord van "Ordinary Men" van Christopher R. Browning, die in dat boek het doen en laten behandelt van 500 heel gewone heel middelmatige Duitsers van middelbare leeftijd, die als lid van een reserve politie bataljon in Polen in korte tijd per persoon mininaal 166 mensen doodschoten vanwege hun vermeende raciale identiteit, en dat deden uit conformisme, patriottisme, en loyaliteit:

"I fear we live in a world in which war and racism are ubiquitous, in which the powers of government mobilization and legitimization are powerful and increasing, in which a sense of personal responsibility is increasingly attenuated by specialization and bureaucratization, and in which peer-group exerts tremendous pressures on behavior and sets moral norms. In such a world, I fear, modern governments that wish to commit mass murder will seldom fail in their efforts for being unable to induce "ordinary men" to become their "willing executioners." " (p. 223)

Wat zijn de voornaamste redenen voor de diverse honderden miljoenen vermoorden in de 20ste eeuw, die zogenaamd beschaafd zou zijn?

2. Menselijke onvermogens: De twee hoofdredenen, naast het al genoemde conformisme en patriottisme (waarachtiger: chauvinisme) en de altijd in "democratische" meerderheid heersende loyaliteit aan Onze Leider en Onze Groep zijn (1) de uit woorden en rituelen gevormde bouwsels die ideologieën heten die het fundament vormen van alle sociale macht in alle mensenmaatschappijen - omdat mensen denkende wezens zijn, en gewoonlijk geen weldenkende wezens, maar door hun eigen denken misleide wezens, en (2) de gemiddelde menselijke domheid.

Zowel domheid als ideologische verblindheid en vooringenomenheid hebbeb een soort algemeen menselijk excuus met enige geldigheid:

Niemand heeft zichzelf in de wereld gewenst; niemand heeft z'n vermogens en gebreken verkozen; niemand is verantwoordelijk voor al het kwaad wat in de menselijke geschiedenis gedaan is - maar ieder is verantwoordelijk voor wat hij gemaakt heeft van wat 'm gegeven werd, en wie rationeel na wil denken mag niet blind zijn voor de vele massale gruwelen noch de frekwente individuele lichtpuntjes in de menselijke geschiedenis.

Slechts heel weinigen die als mens geboren worden slagen erin als mens te gaan denken, en géén mens kan veel mèèr begrijpen dan net buiten zijn persoonlijke gezichtseinder valt. Ook is ieder mens overwegend blind voor z'n eigen onvermogens. (En zie 74, 107 en 136)

De mens is in meerderheid een totalitaire ideologische aap, en in kleine minderheid een rationeel denkend en redelijk handelend wezen.

3. Menselijke vermogens: De menselijke rede is 't menselijk denkvermogen, dat de werkelijkheid waar 't deel van uitmaakt tracht te doorgronden. Deze menselijke rede is aan de ene kant kleiner en bescheidener dan het Al waar 't deel van is en dat 't tracht weer te geven, en aan de andere kant groter en anders:

Alleen de speculerende menselijke rede bevat onmogelijkheden, negaties, onverwerkelijkte mogelijkheden en zo meer: de Natuur IS alleen, en bevat geen onmogelijkheden, geen positieve tegenhangers van de vele miljoenen valse beweringen die mensen geloven (anders dan het ontbreken van wat met dat geloof zou korresponderen wanneer 't waar geweest zou zijn), en wellicht geen onverwerkelijkte mogelijkheden.

Hier zeg ik overigens niet dat de menselijke rede geen deel van de Natuur is, en wel dat de menselijke rede capaciteiten en eigenschappen bezit die elders in de Natuur óf niet óf niet in die mate en vorm bestaan, en dat dit samenhangt met het menselijk vermogen te kunnen denken en weergeven middels bewust symboolgebruik (dus: willekeurige conventies zus als voorstelling van of teken voor zo te gebruiken).

Wat mensen zulke bijzondere dieren maakt is dat ze in staat zijn tot weloverwogen zorgvuldig beredeneerde rationele keuzes, en dat ze andere wezens geen kwaad moeten doen omdat het ze aan instinct ontbreekt iets anders te willen dan zich te voeden met 't bloed en vlees van 'n ander dier. Mensen danken hun overmaat aan intelligentie aan hun gebrek aan instinct: ze moeten kiezen en oordelen waar andere dieren geen keus en geen oordeel hebben, en alleen een gegeven blinde voor- of afkeur, zonder reden of rationalisatie. (Dieren zijn te dom om wreed te zijn. Mensen niet. Alleen mensen zijn welbewust beestachtig.) 

Ieder mens wordt geboren als lid van één en dezelfde soort met welbepaalde menselijke capaciteiten en mogelijke keuzes - het leren van taal, wiskunde, muziek; het begrip van heden, verleden en toekomst; het zijn van een deel van de Natuur dat de hele Natuur kan reflecteren en trachten te begrijpen, maar ook: de martelende ideologische aap, het totalitaire zoogdier, het huichelbeest - en het is een natuurlijk gegeven is dat ieder individu tracht de capaciteiten die het heeft te gebruiken, en op die manier te worden wat het is:

Een vrij kiezend en denkend wezen, dat z'n begrip van de werkelijkheid kan gebruiken om zichzelf en anderen te plezieren of te pijnigen naar keuze, en zichzelf te maken en vermaken naar eigen wens en inzicht. Zie 74.

Ieder mens wordt geboren als taak en als probleem, namelijk met de taak zichzelf te worden naar vermogen en met het probleem dat ieder mens uniek is en met weinig anders dan capaciteiten geboren wordt, en alleen geholpen door enkele soortgenoten z'n eigen versie van de werkelijkheid moet vinden en leren gebruiken, in de omstandigheden waarin z'n lichaam zich bevindt.

Bovendien weet ieder menselijk spreker over ieder menselijk spreker over tal van omstandigheden en situaties wat mensen - en andere dieren - pijnigt en pleziert, en weet ieder menselijk spreker dat men alleen kan spreken en doen en laten op basis van aannames, die bovendien in beginsel vrijelijk bediscussieerd en gekritiseerd kunnen worden door andere sprekers van de taal, die daarin vrij zijn andere aannames te maken.

Het menselijk taalvermogen en het vermogen taal logisch en wiskundig te gebruiken zijn voor een groot deel eerder vaardigheden dan bewuste kennis. Voor ieder mens die een natuurlijke taal kent is het eenvoudig en vanzelfsprekend daarin te spreken en redeneren, en moeilijk en problematisch de grammatica van z'n eigen taal, de definities van de woorden die hij gebruikt, en de gevolgtrekkingregels van de redeneringen en argumenten waarop ie bouwt en vertrouwt helder en expliciet weer te geven.

Desalniettemin: 't Zijn van een spreker (lezer, begrijper, schrijver, kenner) van een natuurlijke taal impliceert een grote hoeveelheid kennis over en vaardigheden in het gebruik van die natuurlijke taal, en van mensen die de taal spreken, en de wereld waarin ze menen te leven, en het is de capaciteit en hoedanigheid spreker van een menselijke natuurlijke taal te zijn die een dier tot mens maakt, en een mens tot mens onder de mensen.

Mensen en menselijke ervaringen zijn even zeer deel van de Natuur als waar mensen over spreken en hun ervaringen over gaan - maar mensen worden geacht een vrije wil te hebben, keuzes te maken, en zichzelf doelen te stellen, en z'n keuzes en doelen te baseren op een zelfstandige symbolische representatie van zichzelf en de werkelijkheid.

Ieder mens leeft in de wereld die z'n eigen hersens gecreëerd heeft uit het aanbod van omgeving en opvoeding. Deze is voor ieder mens anders, en er zijn daarom minstens zoveel gedachte en gevoelde werelden als er mensen zijn - maar wie hieruit afleidt dat er geen waarheid is of kan zijn denkt slecht na. (Zie 1, 11.) Maar waarachtig begrip van een ander wordt vaak vergemakkelijkt door de realisatie dat iedereen uiteindelijk oordeelt over DE wereld op basis van een persoonlijk wereldbeeld. 

Meer in 't algemeen, en afgezien van literaire dieven, is de gehele menselijke ervaring een bijzonder ingewikkeld mengsel van aangeboren, aangeleerd, zelfbedacht, nagedaan, toegevoegd, gesimplificeerd en, vooral, gegist, vermoed, voorondersteld en aangenomen. En de meeste mensen redeneren slecht en wensdenken waar zij zelf serieus menen te denken.

Gezien de grote onvolmaaktheid van 't menselijk kenvermogen wordt menselijke kennis langzaam, gissend, tastend, en in de loop van vele generaties opgebouwd door vele individuen, die allen een beetje kennis hebben, maar geen van allen in staat zijn alles wat allen gezamelijk weten individueel te omvatten, en allemaal ook gedeeltelijk mistasten en in onwetendheid verkeren, hoe intelligent en hoe geleerd ook.

Echte wetenschap is bedreven en bedacht door een heel kleine minderheid van de mensen die bestaan hebben. En als doorsnee mensen in kennis geïnteresseerd zijn dan meestal in toepassingen van bestaande kennis die geld oplevert. Daartegenover staat dan een kleine minderheid van rationeel denkende en creatieve individuen, voor wie het aangenaamste menselijk doen uit spelen en denken bestaat, en die zich naar vermogen toeleggen op rationaliteit en redelijkheid.

4. Het fundamentele probleem: Het fundamentele probleem is dat het doorsnee menselijk intellect niet ruim genoeg bemeten is om zelfstandig tot zinnige oordelen te komen over filosofische, wetenschappelijke of logische kwesties (die allemaal in grote meerderheid inderdaad ingewikkeld en moeilijk zijn, en zeker niet intellectueel opgelost kunnen worden door wensdenkerij) - en dat de doorsnee mens er zelden bezwaar in ziet niet-medegelovers te vervolgen, zogenaamd in hun eigen belang (want hebben Wij immers niet het Ware Geloof, zoals Onze Heer ons Zelf verzekerd heeft, en is wie het Ware Geloof niet heeft niet slecht, dom, misleid en verre van gelukkig?).

Als van iedere 10.000 mensen in de menselijke geschiedenis hooguit een enkeling goed of intelligent genoeg was om herinnerd te worden door latere generaties als goed of intelligent - zoals het geval is, bij benadering - dan is er een fundamenteel probleem voor wie beoogt de mensheid te verbeteren door te appeleren aan doorsnee verstandelijke of morele gaven.

Zoals mensen bijna allemaal zijn, overleven, doen en denken gebeurt dit maatschappelijk door geven en nemen, door schipperen, door huichelen, liegen en draaien, door voorwendsels, door rollenspel, en door het goede dat men zelf uitdraagt en verdedigt alleen uit te dragen en verdedigen als dit zonder risco of schade mogelijk is.

"De roeping van den mensch is mensch te zijn. Daarheen moeten leiden: opvoeding, onderwys, beroepskeuze, zedeleer, wetgeving, godsdienst." (Multatuli, Idee 136).

Er zijn weinig mensen die hun roeping "mens te zijn" waarmaken. De meeste zogeheten mensen zijn karikaturen van mensen, parodieën van mensen, restanten van mensen - might-have-been-humans zonder redelijke hoop op iets anders dan een dragelijk leven en een dragelijke dood.

Het zijn alleen de sterkste zielen die individueel en onafhankelijk nadenken - de rest, d.i. de grote meerderheid, bedriegt met een gerust hart zichzelf omdat ze naar waarheid inzien dat in zelfbedrog en maatschappelijk wenselijke pose en pretentie persoonlijk voordeel steekt; dat het populair maakt en fatsoenlijk heet; en dat zij zelf te weinig verschillen van de doorsnee om er veel van af te wijken. (74

5. De fundamentele vervalsing:

Menselijk maatschappelijk leven is overwegend rollenspel, en vrijwel ieder mens leert zich ergens tussen z'n 15e en 25e verleugenen en verloochenen tot een maatschappelijk aangepast karakter, vol van valse pretenties, loze praatjes, en populaire vooroordelen, en neemt daarmee - overwegend uit vrije wil, uit welbegrepen eigenbelang en eigen zwakte - afscheid van z'n originaliteit, spontaniteit en individualiteit, waarmee ieder mens geboren wordt, ongeacht overig talent. (Zie ook 116 en "Menselijkheid" - en 423 inclusief links en "On People")

Multatuli omschreef het gemiddelde resultaat zo: "Dit nu maakt me verdrietig, dat wy veelal belet worden mensch te zyn, omdat we door opvoeding en onderwys zyn verschoold. Door beroepskeuze verambtenaard, vermilitaird, en verbeursd. Door zedeleer en wetgeving verwrongen en vermanierd. Door godsdienst verstelseld en verkerkt... "

Maar dit - verschoold, verambtenaard, vermilitaird, verbeursd, verwrongen, vermanierd,  verstelseld en verkerkt - is wat er gewoonlijk van mensen terechtkomt:

Karikaturen en parodieën van mensen omdat "men" zichzelf verwart met de rollen die "men" speelt, en niet goed wijs meer weet uit pose en realiteit, geste en gevoel, onderkende waarheid of voorgewend geloof, pretentie en werkelijkheid.

Wat resteert van wat de roeping heeft mens te zijn is vaak verward laf gehuichel in dienst van eigenbelang: Acteurs overwegend verdwenen in hun eigen rollen, niet meer in staat en ook niet meer gewillig fictie en werkelijkheid te onderscheiden, wetend dat

Multatuli schreef in 276: "Kranke, Volk, Mensheid (...) ge zoudt niet ziek wezen althans wanneer ge slechts den moed hadt uzelf te zyn." Het ziek-zijn van de Mensheid werd al in de Conceptie van de IDEEN genoemd, en komt neer op: Zeer weinig mensen zijn zichzelf, durven zichzelf zijn, willen zichzelf zijn, kunnen zichzelf zijn, en de grote meerderheid leeft in en van overwegend bewuste leugens en  opzettelijk gehandhaafde illusies, en overleeft daarmee temidden van de grote groep van soortgelijken, als fundamentele vervalsing van wat en wie men is.

Wie niet weet, niet ziet, niet voelt dat doorsnee-men een acteur is, een rollen-speler en rollen-bekleder is, en zich zeer vaak geheel anders voordoet dan men werkelijk voelt, denkt, wil, en tegelijkertijd zelf gelooft dat ie is wat en wie en hoe ie zou willen zijn omdat ie zou willen zijn wie en hoe ie voorgeeft te zijn, heeft niets begrepen van zichzelf of z'n medemensen, en heeft ook heel weinig begrepen van de gemiddelde menselijke onvermogens en illusies en delusies gebaseerd op domheid en wensdenkerij

Multatuli's "Mensch, wees mensch ! " (276) is een andere vorm van 136, en impliceert 'tzelfde: De meeste mensen - bijna alle mensen - zijn geen echte mensen, geen waarachtige mensen, maar zelf-gemaakte karikaturen van mensen, parodieën van mensen, vervalsingen van mensen, halve of kwart mensen die pretenderen - authentiek pretenderen! eerlijk huichelen! - dat ze zijn wat ze niet zijn.

Het zijn acteurs, rollenspelers, illusionisten, vertoners van uiterlijkheden met een verborgen innerlijk, die zich inspannen iets te schijnen dat ze niet werkelijk zijn, maar waarvan men denkt dat "men" - fatsoenlijke, nette, oppassende, behoorlijke, zedige, conformistische men - behoort vóór te wenden om maatschappelijk voordeel te halen, sociaal aangepast te lijken, mee te mogen doen en eten en verdienen met de anderen. Het zijn welbewuste gelovers in waansystemen die hun wanen in stand houden door te weigeren serieus na te denken over de eigen vooroordelen, en deze in stand houden door geen evidentie voor het tegendeel van een vooroordeel serieus te willen onderzoeken.

Tenslotte in dit verband van de stelling dat doorsnee mensen bestaan door overwegend opzettelijke valse rollen en overwegend welbewuste ideologische of religieuze waansystemen:

De enige instantie in 't hele universum die wéét wat u voelt, wat u wenst, hoe u reageert op uw indrukken bent uzelf!

Niets en niemand kan voor u voelen, wensen, reageren of denken - maar u kunt uw oordelen overnemen - nadoen, kopiëren, imiteren, naspelen - van een ander, en doen alsof, en meepraten met de meute, en uzelf tot een acteur (Grieks: "hypocrites" - doener alsof) van geleende, geïmiteerde, poses en geloven maken vanwege de maatschappelijke voordelen die dit biedt.

En dit heeft 't ogenschijnlijk voordeel voor u dat u niet hoeft na te denken, want dat doen u voorgangers voor u, en dat u beloond wordt voor uw oppassend fatsoen, of in ieder geval niet bestraft voor uw afwijken. En dit heeft op niet zo lange termijn 't nadeel dat u al acterend, poserend, imiterend, en wensdenkend uw zelf vervalst tot een karikatuur van uzelf.

Maar zoals ik zei: U wordt daarvoor beloond en ontzien. De keus is aan u. 't Is moeilijk een waarachtig mens te zijn. Het is moeilijk rationeel te denken. Het is moeilijk redelijk te handelen. En zowel waarachtige moed tot redelijk handelen als waarachtig vermogen tot rationeel denken zijn zeldzaam, leert de geschiedenis.

6. De menselijke doorsnee:

De menselijke doorsnee in de 21ste eeuw in de zogenaamde Eerste Wereld, dus West-Europa en de U.S.A. zijn rijker, gezonder, beter opgeleid en voorzien van meer mogelijkheden en minder dwang dan bijna ieder ander mens in de totale wereldgeschiedenis.

Wat ze in grote meerderheid doen en willen met die vruchten van beschaving is dit:

Ze kijken gemiddeld 25 uur per week TV - de fantastische leugens van anderen, gericht aan het grootste en domste segment van de doorsnee, meestal op kruishoogte - en leggen zich overigens toe op werken om huis, TV, voedsel en drank te kunnen kopen om zich in hun vrije tijd bezig te houden met TV kijken, voetballen en zuipen, en doen zo mogelijk weinig of niets anders en willen ook weinig of niets anders, behalve meer TV, meer voetballen, meer zuipen en meer geld.

Voor wereldverbeteraars is dit wat bitter, of - wie weet - enigszins ontnuchterend, en er is ook een excuus en een wijze les:

Het excuus is dat de mensheid in doorsnee zelden veel beter of veel slechter doen dan hun aangeboren aanleg ze toestaat.

De wijze les is dat het - dus - geen zin heeft de doorsnee te trachten te bewegen een betere wereld of een betere mens te trachten te maken: Het ontbreekt ze aan de vermogens, aan de wil, aan de daadkracht,  aan het inzicht, en aan de relevante kennis.

Dit is geen pleidooi het wereldverbeteren op te geven, maar wel dat vooral te trachten te doen door de wetenschap verder te ontwikkelen, die bovendien altijd en overal het produkt is van een kleine denkende en zoekende minderheid, en de enige factor is in de menselijke geschiedenis waarvan vast staat dat ze de menselijke mogelijkheden vergroot - zowel ten goede als ten kwade, omdat wat gebruikt kan worden misbruikt kan worden.

Echte wetenschap immers laat zich toepassen in technologie, en een betere technologie geeft betere middelen menselijke doelen te verwerkelijken. En voor goed en kwaad zie 423, 817 en 855.

Het Christelijk beeld van een mensheid die haar eigen God kruisigt is diepzinnig en zowel bitter als fraai en waarachtig - en dit geldt bovendien niet alleen voor echte of vermeende Godenzonen, maar vooral voor ieder menselijk individu die intellectueel of moreel radikaal afwijkt van wat zijn omgeving van doorsnee-mensen voor wenselijk en fatsoenlijk houdt, zoals bijvoorbeeld de geschiedenis van Socrates of Galileo aantoont.

Doorsnee mensen en kruipers staan er gewoonlijk op dat anderen "zich niet op de voorgrond stellen" en zijn er trots op dat zij ieder individu dat evident afwijkt van de doorsnee wordt geconformeerd en genivelleerd tot de doorsnee, of wordt omgebracht of maatschappelijk wordt uitgesloten.

Doorsnee mensen beschouwen zichzelf en andere mensen niet als individuen, maar als partij-gangers - als deel van de groep waar ze toe zouden behoren, aansprakelijk voor alles wat alle leden van de groep zouden hebben gedaan of nagelaten.

Dit is ook de basis van ethnisch en racistisch "denken", van xenofobie en Eigen Volk Eerst waanzin, die zovele tientallen miljoenen mensen in de geschiedenis heeft doen vermoorden door hun medemensen:

Serviërs menen te weten dat "Kroaten" niet deugen, omdat het immers Kroaten zijn; Kroaten menen precies even goed dat "Serviërs" niet deugen omdat het Serviërs zijn, enzovoort enzoverder: Joden en Palestijnen; Protestanten en Katholieken; blanken en zwarten ... het verhaal is overal hetzelfde, want hierin zijn doorsnee mensen van ieder geloof, ras of geslacht elkaar geheel gelijkwaardig: Ze zijn bijzonder goed in het elkaar naar het leven te staan vervuld van partijtrouw, geloofstrots, racistische "identiteit" of nationalisme.

Alle menselijke verhoudingen zijn persoonlijk. Dit is een tamelijk wezenlijk feit over mensen: Ze kennen elkaar niet werkelijk indien ze elkaar niet feitelijk ontmoet hebben, en belangrijke transacties van allerlei soort worden dan ook bij voorkeur van aangezicht tot aangezicht uitgewerkt.

En het is waar "dat er menschen bestaan die van hun jeugd af zich bezighielden met denken" en dat dit zeldzaam is. Ik kan dit getuigen uit eigen ervaring, want ik ben ook zo iemand. Mijn schatting is dat dit hoogstens 1 op de 10.000 mensen overkomt, door genetisch toeval. (In dit verband: "As men go, one in tenthousand is honest" - Shakespeare. En de bedoelde zin van "honest" zal zijn: Eerlijk en redelijk.) 

Slechts weinig mensen vatten hun mens-zijn op deze wijze. Zie opmerking [1] en bedenk dat de zeer grote meerderheid voor zichzelf leeft, en nauwelijks in werkelijke kennis geïnteresseerd is: "Stupidity and egoism are the roots of all vice." (Buddha)

En mij dunkt dat de hoofdoorzaken van geestelijke bekrompenheid niet aan de omgeving liggen maar aangeboren zijn, ongeacht ras of geslacht, uiteraard. Dit mag een hard oordeel zijn, of lijken, maar biedt ook enig soelaas:

De mensen zijn of doen weliswaar in meerderheid slecht, maar ze zijn of doen slecht uit domheid en ideologische verblindheid en vooringenomenheid, en door het misbruik dat van ze gemaakt wordt door hun leiders en voorgangers, en niet direct uit vrije keus. Ze kunnen gemiddeld niet véél beter dan ze doen en dan ze  opgevoed zijn - en handelen bijna altijd volgens de lokale zeden, naar vermogen, uit conformisme en angst om af te wijken. Verder zie 423.

Mundus vult decipi ongeacht leefomstandigheden - en dat geldt zeker voor vulgus. En vulgus (zeg: "ordinaire mensen") bestáát - en kan er niets aan doen de meerderheid te zijn, en niet geboren te zijn met enig eminent menselijk talent of aandrift tot mede-menselijkheid tegen niet-groepsgenoten: Niemand wordt geboren uit eigen vrije keus, en al helemaal niet met het palet van gebreken en mogelijke talenten dat 'm kenmerkt.

Fysiek is er veel verbeterd; intellectueel en moreel is er veel hetzelfde gebleven. De meeste vooruitgang in menselijk opzicht is kennelijk te danken aan technologische vooruitgang.

Ik vermoed dat het toch overwegend zo is dat gelovers in 'n religie weten dat ze geloven, en weten dat ze willen geloven: Mundus vult decipi.

Zeer vele Christenen hebben sterk geloofd in een hel, duivels, oneindige vreselijke straffen, branden voor zonden, en verenigden dat met allerlei gewoonlijk niet steekhoudende redeneringen rondom de notie dat hun zieleroosterend rechtvaardig alwetend almachtig God 't in z'n ontzaglijke goedheid nodig had gevonden mensen na hun dood te oordelen, en te belonen of straffen.

Dit toont nogal wat dingen aan over mensen, waaronder de volgende vier punten:

  • dat mensen een ideologische behoefte hebben: Bij gebrek aan voldoende instincten (en overmaat aan intelligentie, vergeleken met andere dieren) hebben mensen zowel meer mogelijkheden zichzelf en hun omgeving te herscheppen naar de eigen wensen, maar hebben ook  een stelsel aannames nodig dat zegt wat de wereld is (metafysika) en hoe mensen zich wel en niet behoren te gedragen (ethica)
  • dat mensen in hun ideologische behoefte gewoonlijk voldoen middels de ideologische drogreden, dat is: voor waar houden wat men wenst dat 't geval is, en voor onwaar houden wat men wenst dat niet 't geval is
  • dat de zeer grote meerderheid van de mensheid onvoldoende rationele vermogens hebben om de illusies, wensdenkerij en vooroordelen waarmee ze groot zijn gebracht te doorzien en vervangen door iets waarachtigers dat rationeel gefundeerd is
  • dat er een fundamenteel probleem is over goed en kwaad: Is iets goed (kwaad) omdat God 't wil (verbiedt), of wil (verbiedt) God 't omdat het goed (kwaad) is? Hier heeft Socrates 't ook over in de Eutyphrio. Zie 423.

Er is nog iets wat aan de stelling niet waar of misleidend is: Moeder Natuur lijkt zichzelf te schrijven in zuivere wiskunde: de wetenschap van alle willekeurige structuren - maar zuivere wiskunde kan gebruikt worden om mèèr of ànders te beschrijven dan in Moeder Natuur te vinden is.

Helaas willen zeer velen de last van hun "ziel wil werpen op de schouders van officieele ziele-pakdragers", omdat dit veel makkelijker, veiliger en maatschappelijk winstgevender is dan zelfstandig te oordelen, individueel te willen, en persoonlijk te streven.

En helaas zijn zeer velen "te dom, te dor (..) om z'n eigen hart te maken tot hoogeerwaardig en hooggeleerd": Er zijn veel meer volgelingen dan leiders, veel meer gelovers dan denkers, veel meer comformisten dan individualisten.

Was 't anders dan was de mensen-wereld heel anders. De mensen-wereld kan gemiddeld niet beter zijn dan 't gemiddeld menselijk niveau van hoofd en hart. 

Zolang de meerderheid van de mensen geboren wordt met het soort gaven van verstand en hart waarmee de meerderheid de laatste 2500 jaar is geboren is er weinig realistische hoop of kans op een ideale maatschappij - en zal iedere maatschappelijke verbetering bevochten moeten worden op de onwil en traagheid van de grote meerderheid, door een kleine minderheid.

7. De menselijke uitzonderingen:

Er zijn weinig werkelijke individuen en de meeste mensen hebben onvoldoende intellectueel talent, morele moed en individueel karakter om hun roeping mens te zijn te volgen. 't Is niet anders.

8. Een mogelijke oplossing:

De mens bevindt zich, naar een oud inzicht, ergens tussen een beest en een engel, maar was tot nu toe in meerderheid een vachtloze totalitaire ideologische aap, met aangeboren instincten om in een horde te overleven zoals dat gebeurde sinds het Stenen Tijdperk.

Er begint nu de kennis te ontstaan om de gemiddelde menselijke vermogens tot creatieve intelligentie systematisch te verhogen, gebaseerd op werkelijke kennis over wat een menselijk brein intelligent maakt, en hoe de menselijke genen aangeboren vermogens doorgeven.

Het moet daarmee mogelijk zijn binnen enkele generaties de kennis en de technologie te vinden die de hele menselijke soort even begaafd maakt als, zeg, 1 op de 10.000 tot nu toe waren - en het grote risico van deze mogelijkheid is dat deze kennis en technologie gebruikt gaan worden om een kleine groep politieke of religieuze machthebbers systematisch te verheffen boven de rest, en een ras van Übermenschen te kweken dat heerst over een grote meerderheid van heloten, naar analogie met Huxley's "Brave New World". Maar het lijkt mij zeer waarschijnlijk dat het één of het ander zal gebeuren gegeven deze mogelijkheden die weldra binnen bereik zullen zijn zowel in kennis als in technologie: Ofwel een kleine groep gaat geëmancipeerd worden met een grote groep als feitelijke slaven, feitelijk conform de menselijke geschiedenis tot nu toe, met een menselijke geschiedenis die dit oude patroon van weinigen heersend over velen vervolgt; ofwel de hele groep gaat geëmancipeerd worden, met een menselijke geschiedenis die anders wordt, want gedreven door een doorsnee die afscheid heeft genomen van de gemiddelde beestachtigheid die tot nu toe de voornaamste motor van de politieke en religieuze geschiedenis was. (Zie: A fundamental problem.)
 


Zie ook: A fundamental problem, Boetie over Vrijwillige Slavernij, Fundamental Principles of Invalid Reasoning, On People, Over Politiek, Introduction to Politics, Autoriteit, Acteur, Authenticiteit, Bedrog, Cant, Domheid, Fatsoen, Geloof, Ideologie, Liegen, Leugen, Loyaliteit, Rollenspel, Totalitair, Volgeling, Waarheid.


Literatuur:

Arieti
, Boetie, Broad, Browning, Burckhardt, Chamfort, Clifford, Diamond, Edwards, Gibbon, Goffman, Huxley, Kogon, Laqueur, Montaigne, Multatuli, Orwell, Revel, Rochefoucauld, Rummel, Sidgwick, Thieme, Thucydides, Voltaire
 

 Original: Aug 3, 2004                                                 Last edited: 12 December 2011.   Top