Spiegeloog-columns

Waarheid en waarde

·         Naar Index - Overzicht Bijlages

Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor psychologie van de UvA in november 1989.
 

Waarheid en waarde

"There is one thing a professor can be absolutely certain of: almost every student entering the university believes, or says he believes that truth is relative."

Aldus luidt de eerste zin van Allan Bloom's "The Closing of the American Mind - How Higher Education Has Failed Democracy and Impoverished the Souls of Today's Students."

Professor Bloom is zeer verontrust en verontwaardigd over dergelijk relativisme en schreef er zijn boek over. Helaas drukt hij zich overwegend in bombastisch filosofen-Engels uit. Omdat ik het inhoudelijk overwegend met Bloom eens ben zal ik deze keer in het kort proberen uit te leggen wat er achter zijn verontrusting en verontwaardiging steekt.

Kennis is rationeel gerechtvaardigd waar geloof: Mensen bezitten kennis, mensen weten iets (dat Peking in China ligt; dat water kan bevriezen; dat mannen en vrouwen anatomisch enigszins verschillen, hetgeen interessante mogelijkheden tot vermaak biedt, en nog heel veel meer) als (1) ze geloven dat iets in werkelijkheid het geval is (bijv. dat Peking in China ligt) (2) wat ze geloven dat het geval is, is in werkelijkheid ook zo (bijv. is het in werkelijkheid zo dat water kan bevriezen), en (3) ze hebben geldige redenen voor hun geloof, empirisch of theoretisch (bijv. door eigen observatie en onderzoek bevonden te hebben dat mannen en vrouwen anatomisch enigszins verschillen etc.)

En wat is waarheid? De relatie tussen gedachte (fantasie) en (onafhankelijk bestaande) werkelijkheid die erin bestaat dat wat gedacht (gefantaseerd) wordt een adekwaat beeld van de werkelijkheid vormt. Een onwaarheid is dus de relatie tussen gedachte en (onafhankelijk bestaande) werkelijkheid die er in bestaat dat wat gedacht wordt geen adekwaat beeld van de werkelijkheid vormt. ("Adekwaat" betekent: Tot op zekere hoogte en voldoende voor sommige doelen: U hoeft de scheikundige formule voor water niet te kennen om te weten dat water drinkbaar is.)

Deze opvatting van waarheid en dit postulaat dat mensen kennis bezitten, allerlei zaken weten, is de basis van de samenleving: Met elkaar omgaan impliceert afspraken maken en houden, samenwerken op basis van gedeeld begrip: Van elkaar weten dat de ander - wat ie er verder voor filosofische oordelen op na mag houden - tienduizenden oordelen over de ons omringende werkelijkheid en onze medemensen met je deelt. De kennis die verondersteld wordt in het doen van een huishouden; het uitoefenen van een beroep; of, algemeen gesteld, het normaal functioneren in een menselijke maatschappij is enorm, en kost tientallen jaren om te verwerven.

Deze algemeen-menselijke kennis is ook het fundament waarop zich specialistische kennis verheft: Wat u niet weet van een auto weet een monteur wellicht; wat u niet weet van het menselijk lichaam weet uw dokter hopelijk etc.etc.

Het bestaan van kennis is het fundament van de rechtsspraak, die oordelen moet op basis van de feiten; van de empirische wetenschap, die bestaat in ware theoretische en empirische kennis van de werkelijkheid. En het is het fundament van ieder doelmatig handelen: Alleen op basis van een feitelijk adekwaat en waarachtig inzicht in de werkelijkheid kunnen we onze doelen - wat ze ook mogen zijn - tot werkelijkheid maken (incidenteel dom geluk daargelaten). En wie onwaarheid gelooft en daarnaar handelt schaadt waarschijnlijk zichzelf of anderen.

Aan alles wat ik zojuist beweerd heb is niets "relatiefs", niets betrekkelijks. Het is waar (!) dat mensen vaak liegen; hun eigen belangen laten meewegen in hun feitelijke oordelen; door een gekleurde bril waarnemen; en redeneerfouten maken. Maar dat is, als aangegeven, weer gewoon waar - zo zijn mensen in werkelijkheid, en o.a. daarom is de waarheid vaak moeilijker vast te stellen dan nodig.

Is wat in de voorgaande alinea’s staat triviaal? Is het allemaal vanzelfsprekend wat ik beweer? De hooggeleerden Brand, Van Heerden en Maris, allen gewaardeerde doctoren werkzaam aan de UvA, menen of meenden van niet. Toen ik psychologie ging studeren werd ik in de Aula van het Maagdenhuis vergast op een uiteenzetting van dr. M.M.A. Brand met als centrale stelling dat "Iedereen weet dat waarheid niet bestaat"; dr. van Heerden draagt al vele jaren de boodschap van het culturele relativisme uit (iedere cultuur zou een gelijkwaardige poging zijn een samenleving te creeeren - een bewering waarmee de meeste Oostduitsers, Chinezen en andere in socialistische werkersparadijzen wonenden het bepaald niet eens zijn); terwijl prof. dr. Maris, professor filosofie bij de juristen, meent dat "objectieve kennis is onmogelijk".

Waar doet dergelijke charlataneske bombast me altijd aan denken? Bijv. aan die 6 miljoen joden waarvan men, volgens prof.dr. Maris, niet naar waarheid kan zeggen dat zij vermoord zijn door een totalitair regime. Of aan die 20 miljoen Chinezen, die gedurende de Culturele Revolutie vermoord zijn, zij het niet naar mening van dr. Brand. En aan dit:

Heeft u Orwell's "1984" gelezen? Nee? Nu dan: Nadat Winston, de hoofdpersoon, door O'Brien zo lang en zo gruwelijk gemarteld is dat ook Winston inziet dat "Twee Plus Twee is Vijf", als de Partij dat wil, en dat "Vrijheid is Slavernij", omdat de Partij dat wil en dat, kortom, waarheid volstrekt relatief is en afhangt van de Partijdoelen van de dag, vervolgt de roman aldus:

"Hij hield even op en deed voor een ogenblik weer net als een schoolmeester die een veelbelovende leerling ondervraagt: 'Hoe laat de ene mens zijn macht over de andere gelden, Winston?'
Winston dacht na. 'Door hem te doen lijden', zei hij.
'Precies. Door hem te doen lijden. Gehoorzaamheid is niet genoeg. Hoe kun je, tenzij hij lijdt, er zeker van zijn dat hij jouw wil gehoorzaamt en niet die van zichzelf? Macht bestaat uit het aandoen van pijn en vernedering. Macht bestaat uit het aan stukken scheuren van de menselijke geest om die weer aaneen te passen tot nieuwe vormen die je zelf hebt uitgekozen. Begin je nu in te zien, wat voor een soort wereld wij bezig zijn te scheppen? Het is precies het tegendeel van de stompzinnige hedonistische Utopia's die de oude hervormers uitdachten. Een wereld van vrees en verraaad en kwelling, een wereld van trappen en getrapt worden, een wereld die niet minder maar meer meedogenloos zal worden naarmate zij verfijnder wordt. Vooruitgang zal in onze wereld betekenen vooruitgang naar meer pijn. De oude beschavingen beweerden, dat zij gegrondvest waren op liefde en gerechtigheid. De onze is gegrondvest op haat. In onze wereld zullen geen andere gemoedsaandoeningen bestaan dan vrees, woede, zegepraal en zelfvernedering. Al het andere zullen wij vernietigen - alles. Reeds zijn wij doende om de denkgewoonten af te breken, die van voor de Revolutie zijn overgebleven. Wij hebben de banden doorgesneden tussen kinderen en ouders en tussen mens en medemens en tussen man en vrouw. Niemand durft meer een vrouw of een kind of een vriend te vertrouwen. Maar in de toekomst zullen er geen echtgenoten en geen vrienden zijn. Kinderen zullen bij hun geboorte van hun moeders worden weggenomen, zoals je eieren weghaalt bij een hen. Het sexuele instinct zal worden uitgeroeid. De voortplanting zal een jaarlijkse formaliteit zijn, net als de vernieuwing van de distributie-kaart. We zullen het orgasme afschaffen. Onze neurologen werken daar nu aan. Er zal geen trouw bestaan, behalve trouw aan de Partij. Er zal geen liefde bestaan, behalve de liefde voor Grote Broer. Er zal geen lachen bestaan, behalve de zegevierende lach om een verslagen vijand. Er zal geen kunst bestaan, geen literatuur, geen wetenschap. Wanneer wij almachtig zijn zullen wij geen behoefte meer hebben aan wetenschap. Er zal geen onderscheid bestaan tussen mooi en lelijk. Er zal geen nieuwsgierigheid bestaan, geen vreugde in het leven. Alle andere genoegens zullen zijn stukgemaakt. Maar altijd - vergeet dat niet, Winston - altijd zal er de bedwelming zijn van de macht, die voortdurend groter wordt, en voortdurend verfijnder. Altijd, op elk ogenblik, zal er de prikkel van de overwinning zijn, de sensatie een hulpeloze vijand te vertrappen. Zo je een beeld van de toekomst wilt, stel je dan een laars voor die stampt op een menselijk gezicht - zonder ophouden."

Pathetisch? Orwell wist van de tientallen miljoenen slachtoffers van Stalin. Sindsdien zijn er tientallen miljoenen Chinezen vermoord (in de zgn. Culturele Revolutie); ca. 4 miljoen Cambodjanen, en de lijst zou nog veel langer gemaakt kunnen worden.

En al die gruwelijke moordpartijen geschiedden in naam van hoge idealen, en in opdracht van partijleiders met opvattingen als O'Brien: Waarheid is relatief: Waar is wat de Partij dient; onwaar wat tegen de Partij ingaat.

Nu, misschien is het u duidelijk geworden: De mening dat waarheid niet bestaat of relatief is, is een totalitaire mening; degenen die onderwijzen dat waarheid niet bestaat onderwijzen totalitaire waanideeen; en ik vraag me overigens af wat dergelijke lieden aan een universiteit doen: Wie meent dat waarheid niet bestaat of dat objectieve kennis onmogelijk is hoort niet aan een Universiteit maar in een gesticht.

Maarten Maartensz

Colofon:
Geschreven in november 1989 en dezelfde maand gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor Psychologie van de UvA.

·         Naar Index - Overzicht Bijlages

© Maartens@xs4all.nl