Nederlog        

 

15 december 2008

                                                                

Een enigszins verlicht standpunt


 

 

Het houdt niet erg over met mijn ME en daarom; omdat het uitkomt met wat ik gisteren schreef over langzaam rottende grote denkers (o.a. in de universitaire bibliotheken, als u ze niet leest); omdat het uitkomt met wat ik eergisteren en de dag daarvoor schreef over geloofsafval; omdat het ook samenhangt met wat Russell Shorto "het raadsel geloof-rede" belieft te noemen; en omdat ik meen dat het een aardig stukje is, ook inzake geloofszaken, hier een reprise uit 2004, die eigenlijk uit begin augustus 2003 stamt.

Dat zit zo.

Ik heb Theo van Gogh enigszins gekend in de '80-er jaren en las daarom weleens wat op zijn website, al had ik beter van hem verwacht dan voor Fortuyn te vallen (*), en op die website columneerde indertijd ook ene Ebru Umar, naar eigen zeggen "Theo's troetelturkerinnetje", inderdaad van Turkse achtergrond en althans toen min of meer Fortuynse of Goghiaanse denkbeelden toegedaan. (**)

Zij schreef een column op Van Gogh's site getiteld "Godsdienst is folklore", waarna ik mij als volgt tot haar richtte in 2003 alleen in de vorm van een persoonlijke e-mail, die ik echter na de moord op Van Gogh, bijna een jaar later, on line zette in Nedernieuws.

Een en ander wil mij voorkomen als een tamelijk verlicht (pun intended, o philosophizing journalism) standpunt mijnerszijds, waarmee ik o.a. bedoel dat ik schrijf als iemand die redelijk wat van het verlichtings-denken weet, een filosoof is, een atheïst is, en in veel zaken tamelijk tolerant en liberaal is, het laatste overigens in de zin van John Stuart Mill.


Geachte mejufrouw Umar,                   (Amsterdam, 2 augustus 2003)

Laat ik voorop stellen dat deze mail niet voor publikatie is bedoeld. Dit betekent dat ik 'm niet op Theo van Gogh's of een andere website gepubliceerd wil zien, óók niet in uittreksel of citaat, en ook dat ik 'm niet op de mijne zal zetten, afgezien van force majeure. Mijn voornaamste reden voor dit voorbehoud is dat ik geen zin heb om onderdeel van een domme rel over godsdienst te worden en ook geen zin heb in bedreigingen, waarvan ik er meer dan genoeg in mijn leven heb gehad om te weten dat de Amsterdamse politie voor mij pas komt nadat ik evident dood ben. Ik hoop voor Theo dat dit voor hem anders zal liggen wanneer dat nodig mocht zijn, en reken er vast op dat Bekende Nederlanders een tienduizend maal grotere kans hebben op politie-bijstand dan andere in Neerland verblijvenden. En ik hoop voor u dat de geloofsfanaten u met rust zullen laten.  

Maar terzake.  

Het betreft uw "Godsdienst is folklore", en ik heb daar voornamelijk vragen over. De meeste zal ik ongesteld laten, maar ik meen dat u, die toch voorgeeft redelijk intelligent te zijn, over enkele die ik wel stel, eens serieus zou moeten nadenken.  

U schreef:

Pim Fortuyn zei het al, Ayaan Hirsi Ali sloot zich daarbij aan: de Islam is een achterlijke godsdienst. Het is jammer dat onderbelicht is gebleven of Fortuyn met die uitspraak niet het instituut 'Godsdienst' an sich bedoelde.

Ikzelf ben een atheïst met een atheïstische opvoeding, maar het gestelde dunkt me op diverse manieren nogal onzinnig.  In de eerste plaats: Godsdiensten zijn zo min achterlijk als voorlijk als blond. Achterlijkheid, indien juist gebruikt, refereert aan de intellectuele capaciteit van menselijke individuen. In de tweede plaats, wat uw kwalificatie betreft: Als ik zeg "Balkenende is een achterlijke neuroot" dan blijft m.i. nauwelijks onderbelicht of ik het over het begrip "neuroot" heb danwel de heer Balkenende omschrijf. Mij dunkt: Het laatste. Hetzelfde geldt de uitspraak "de Islam is een achterlijke godsdienst": Het onderwerp van de zin is immers "de Islam".  

Mijn vragen in dit verband moeten dus als volgt zijn:

  • Meent u dat Islamieten gemiddeld achterlijker dan niet-Islamieten zijn?
  • Meent u dat "de Islam" minder goed houdbaar is op rationale gronden dan "het Protestantisme", "het Katholicisme", "het Jodendom" etc.?

Ik wil u mijn eigen antwoorden niet onthouden: Ik meen noch het één noch het ander - alleen vervalt daarmee voor mij een reden om te beweren dat "de Islam is een achterlijke godsdienst". Overigens: Bepalende lidwoorden in dit verband zijn vrijwel altijd een symptoom van domheid of denkluiheid. Abstracta als "de Islam" of "het Katholicisme" zijn op z'n best héél algemene etiketten waaronder vele miljoenen individuen samengeveegd worden, omdat ze temidden van zeer veel verschillende opvattingen geacht worden één kenmerk te delen. Maar dat ene kenmerk dat ze dan gemeen hebben met zeg 100 miljoen anderen maakt het volstrekt onmogelijk iets specifieks over hun individuele kwaliteiten of gebreken af te leiden.

Vervolgens. U schreef

"Mijn standpunt kan niet duidelijker: Godsdienst an sich staat voor achterlijk. Niet van deze tijd. Fabels. Sprookjes. Folklore. Aanhangers van iedere godsdienst zijn achterlijk."

Hm. Mij dunkt dat dit o.a. om hierboven aangegeven redenen geen bijzonder duidelijk standpunt is. Als belijdend atheïst ben ik het in beginsel met u eens dat religies meer weg hebben van fabels, sprookjes en folklore dan van behoorlijke rationele wetenschap - maar ... sommige van die fabels etc. zijn fraai én van toepassing op niet-gelovigen, óók indien opgevat als fabels ('tzelfde geldt de fabels van Esop en Lafontaine).  

Dan wat "Niet van deze tijd." betreft. Hier is een aardig citaat dat nog steeds volledig waarachtig is:

"The scientific world view is very rare. My guess is that at least 99% of all currently living human adults have a non-scientific world view and way of thinking. Most people probably base their lives on religion and/or magic. (..) let me amuse the reader by mentioning some results a Gallup investigation conducted in the U.S. in 1978 produced. According to it, 57% of all Americans believe in ufos, 54% in angels, 51% in ESP, 39% in devils, 37% in precognition, 29% in astrology, 24% in clairvoyance, and (only!) 11% in ghosts." (pag. 226 van R. Tuomela, "Science, Action, and Reality", D. Reidel Pub. Comp. 1985, ISBN 90-277-2098-3.)

Bovendien: Volgens zeer recent onderzoek is 90 à 95% van de nu levende Nederlanders gelovig in een god (Hogere Macht, Maker van Al dat Is, Rechter na de Dood, Iets dat de trouwhartige o zo niet-egoïstische gelovige zal belonen na z'n dood, etc.) Een aanzienlijk deel van deze gelovigen is géén belijdend lid van een kerk, maar atheïst als ik zijn ze zeker niet. (Als ik zeg dat ik belijdend atheïst ben bedoel ik overigens alleen dat ik academisch gekwalificeerd ben om te oordelen in dit soort vraagstukken, en mijn oordelen niet pleeg geheim te houden.)

Mijn vragen in dit verband:

  • Meent u werkelijk dat in het huidige Nederland, waarin 19 van de 20 volwassenen geloven in een of ander godsbegrip "Godsdienst an sich staat voor achterlijk. Niet van deze tijd."?
  • En meent u werkelijk dat - zoals lijkt te volgen - 19 van de 20 volwassen Nederlanders niet geheel of geheel niet compos mentis is?

Ik wil u opnieuw mijn eigen antwoorden niet onthouden. In een tijd waarin ondanks de voortgang van de wetenschap nog steeds de overgrote meerderheid belieft een of ander godsbegrip als algemene verklaring of gemoedsrust-mechanisme te hanteren kan godsdienst niet rationeel gekwalificeerd worden als "Niet van deze tijd". Wat betreft de vermogens van de modale medemens ben ikzelf nogal aristocratisch en pessimistisch, maar ik denk niet dat de meeste mensen gek of achterlijk zijn, en wel dat ze niet zelfstandig in staat zijn tot het opstellen van een rationeel houdbaar wereld- en mens-beeld. (Dat willen ze gewoonlijk ook helemaal niet. Véél liever - en makkelijker! - geloven ze wat men om hen heen gelooft, of doen alsof, en schipperen tussen een beetje geloof en een beetje ongeloof, en proberen ze anderszins mee te tellen, nl. door geld of macht te verwerven, of de mooiste of bekendste te zijn.)

Tenslotte wat uw vermeend-duidelijke standpunt inzake godsdienst betreft. U schreef "Aanhangers van iedere godsdienst zijn achterlijk."

  • Meent u ALLE aanhangers? En zo ja: Oók Averroes, Al Fahrabi, Rumi en de legendarische Mullah Nasruddin? En ook - u schreef: "iedere godsdienst": Augustinus, Aquinas, Montaigne, Descartes, Pascal, Leibniz? Of bedoelt u SOMMIGE aanhangers? Of in ieder geval: MEER DAN 50% van de aanhangers? Meent u misschien: DE MEESTE aanhangers van de MEEST FANATIEKE geloofsrichtingen? Etc. etc.

Ik meen dat uw standpunt - heel eufemistisch - wat minder duidelijk is dan u zelf denkt, of althans: dan u het presenteert.

Opnieuw zal ik u niet naar mijn eigen mening laten raden. Ikzelf denk niet dat alle "Aanhangers van iedere godsdienst zijn achterlijk". Ik denk wel dat ze zich allemaal vergissen; ik denk gewoonlijk dat ze véél minder van filosofie, logica en natuur- en wiskunde weten dan voor hun verkondigde standpunten moreel en intellectueel behoorlijk zou zijn; en ik denk dat Swift - ook al een gelover! - een bitter gelijk over de meeste mensen had toen hij schreef "Most men are as fit to think as they are fit to fly".

Maar er zijn wel degelijk zeer intelligente gelovigen geweest, bovendien in ieder bekend geloof, die - voorzover ik kan beoordelen - geheel en al te goeder trouw een ander standpunt dan ik innamen. (Het lijkt overigens wèl waar dat de meesten daarvan, anders dan ik, geplaagd zijn met een religieuze opvoeding, wat dan als excuus mag dienen.)

U schreef:

"Seks met dieren, jongeren, geen seks, of 24 uur per dag bidden: ga je gang. Maar zodra je de straat opgaat, heerst de algemene norm. De norm die de Nederlandse maatschappij aan iedereen stelt, gelovigen en ongelovigen. En dat is respect voor elkaar"

Werkelijk? Wat de eerste zin betreft

  • Meent u dat wie dat wil katten, honden en geiten mag martelen - zolang dat maar in het geniep binnenskamers gebeurt? Gelooft u werkelijk dat het iedereen, mits in het binnenskamers geniep, vrij moet staan z'n leuter in een kleuter te steken? Denkt u dat een maatschappij blijft functioneren als velen zich onledig zouden houden met 24 uur per dag bidden? Etc.

Ik denk dat u zich hier opnieuw bepaald niet duidelijk uitgedrukt hebt. Dat geldt ook de tweede en derde zin:

  • Wat is volgens u het principiële verschil tussen in 't publiek ("op straat") en niet in 't publiek? Houden normen - zeg: "Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook een ander niet" - om een of andere reden op te gelden als er geen publieke controle is? Geldt dat misschien ook de wiskunde, uws inziens?
  • En wat IS die "algemene norm" in Godesnaam? En waarom zou die "algemene norm" heilig en boven kritiek zijn? Wat hebben u of ik te maken met wat "weldenkende men" in meerderheid meent te denken of wensen? Heeft dit tot "algemene norm" verheffen van wat de doorsnee denkt - of voorgeeft te denken, want daar komt het gewoonlijk op neer - niet een nogal totalitaire geur?
  • Sinds wanneer stelt "de Nederlandse maatschappij" normen? Zijn het niet altijd en uiteindelijk menselijke individuen - al dan niet in opdracht, al dan niet in ambtelijke of juridische of religieuze functie - die normen (voor)stellen? En opnieuw: Wat maakt die vermeende "norm" van "de Nederlandse maatschappij" (Wellicht: "Gij zult voetbal en voetballers verafgoden; veel zuipen en vloeken; en u gewoonlijk gedragen als een randdebiel") zo vreselijk perfect, zo goed, zo boven kritiek of zo Heilig Geloofsartikel selon mademoiselle Umar?

Tenslotte wat uw laatste geciteerde zin in het citaat betreft, kennelijk het alfa en omega van "De norm die de Nederlandse maatschappij aan iedereen stelt" ... "En dat is respect voor elkaar":

O Heer! Beste juffrouw Umar: Het zijn vooral héél kleine mensjes die van zichzelf WETEN geen enkel talent en nauwelijks enige gehandhaafde moraal afgezien van gigantische schijnheiligheid en conformisme te hebben die hun eigen zogenaamde "respect" voor alles en iedereeen bij voorkeur dwingend op wensen te leggen aan alles en iedereen, en vooral aan wie evident intelligenter, moediger, individualistischer, eerlijker, getalenteerder of mooier is dan zij zelf. Alleen wie GEEN respect voor zichzelf op kan brengen wil dat zo VRESELIJK graag van anderen, van zoveel mogelijken, bij voorkeur dwingend van iedereen.

Mijn vraag moet dus zijn:

  • Waar was uw zelf-respect toen u de geciteerde passage schreef? Heeft u dat niet, als zovele "auwtogtoone Nedurlandurs", of heeft u zich laten misleiden door een typisch Neerlands nivellerings-verlangen, uit dezelfde grondstof gebakken als Orwell's "All are equal but some are more equal than others"? Wat heeft een denkend mens aan "respect" van randdebielen? Wat is er wenselijk aan respect van en voor alles en iedereen, dus inclusief de grootste idioten, schoften en kwaadwilligen?
  • En: Waarom heeft u dan zo evident géén respect voor nogal wat lieden (waarvoor ikzelf óók al niet voor overloop van respect, maar zonder dit "respect" te eisen van anderen noch persoonlijk te belijden)?

Ik ben bijna aan het eind. U schreef:

"Ben je Nederlander? Mooi: when in Rome, do as the Romans. Kap met het zoeken naar en vinden van excuses in het geloof (dit geldt ook voor alle meelezende journalisten) en neem je individuele verantwoordelijkheid."

Juffrouw Umar: De ZEER grote meerderheid van de Nederlanders "when in Rome, do as the Romans do". Al vele eeuwen, ook in de 2e W.O. - om welke reden er in Neerland veel meer joden afgevoerd zijn ter vergassing dan elders. De hele overweging "when in Rome, do as the Romans" is alléén vanzelfsprekend voor totalitaire zielen, en voor lieden die vanzichzelf weten zó weinig voor te stellen dat ze zonder zogenaamd "respect" van anderen niet gelukkig kunnen zijn. Kortom:

  • Meent u (ook) dat "when among cannibals, do as cannibals do?" En "when among sadists do as sadists do"? (Ja, er is Yossarian's verweer, uit Catch 22: "Als iedereen 't deed zou ik wel gek zijn als ik het niet deed, toch?" Maar er zijn zeldzame trotse zielen die "Etiamsi omnes, ego non" kunnen opbrengen. In Nederland waren en zijn dergelijke individuen altijd heel zeldzaam geweest. Oh - Etiamsi omnes, ego non = Al doet iedereen het, ik niet.)
  • Bovendien: Gegeven het feit dat minstens 90% van de Nederlanders aan een god belieft te geloven, waar blijft de geloofsbelijdenis van juffrouw Umar gezien haar uitgesproken voorkeur de meerderheid te volgen? And yes Ms Umar: There IS safety in numbers and in conformism - en voor wie zelf niet erg begaafd en individualistisch is steekt er een flinke doses praktisch verstand en welbegrepen eigenbelang in het meelopen met de meute waartussen ze gedwongen zijn op te groeien. (Dit geldt bijvoorbeeld nogal wat in Nederland geboren kinderen van zogeheten "allochtonen". Niet iedereen wordt immers geboren als genie.) En tenslotte:
  • Ook ik geloof in "individuele verantwoordelijkheid" - maar ik heb die genoeg uitgeoefend en ben oud genoeg om daarmee en daardoor geleerd te hebben dat de overgrote meerderheid van mijn mede-Nederlanders alleen in "individuele verantwoordelijkheid" gelooft wanneer dat de makkelijkste, meest gevaarloze, meest populaire of best betalende weg is, en anders niet. 't Is niet anders: Mensen zijn nu eenmaal zo, gemiddeld en in meerderheid. De gewone weg van het doorsnee menselijk hart was Ovidius al bekend: Video meliora proboque; deteriora sequor. (Zeg: Ik zie het betere en stem toe dat het beter is, maar ik doe het slechtere. Want dat is vaak aangenamer, populairder, beter betaald of veiliger.)

Ik hoop dat ik u aangetoond heb dat noch uw noch Fortuyn's argumenten inzake het geloof veel voorstellen, ook in de ogen van een atheïst als ik.

U mag mij antwoorden, en als u dat in behoorlijk Nederlands doet zal ik u waarschijnlijk beantwoorden, maar het hoeft niet. Alleen nogmaals dit: Ik wil niet dat mijn proza publiek gemaakt wordt, ook niet in uittreksel of parafrase, en ik schrijf niet om uw of mijn bekendheid te vergroten.

Waarom dan wel? mag u mij afsluitend vragen. Wel, u bent kennelijk niet dom en niet laf, maar u vergist zich nogal, naar mijn eigen begrippen en inzichten gemeten. Ook vind ik dat voortdurende afgeven op "DE Islam" niet verstandig, en dat niet omdat ik gelovig ben, maar juist omdat ik geloof dat werkelijk verstandige mensen moeten kunnen inzien dat "Most men are as fit to think as they are fit to fly" (Swift). Het heeft daarom dan ook niet veel zin om in 't publiek over godsdiensten te ruzieën, en vooral niet op basis van de premisse dat iedereen daarover redelijk zou kunnen meepraten, "respect" verdient voor z'n meningen, hoe gestoord en ongeïnformeerd ook, of richting debielen-centrum mag verwezen worden alléén vanwege z'n religieuze overtuiging, bijvoorbeeld door iemand met een aanzienlijk quiz-master talent (maar verder geen intellect van betekenis) en een verleden als doctrinair totalitair academisch marxist, wat overigens een uitstekend testimonium paupertatis intellectualis is.

Met vriendelijke groeten,

hoogachtend,

Maarten Maartensz.


U vindt desgewenst een en ander in de context van 3 november 2004 in Nedernieuws met meer verklarende tekst.

Maar zo denk ik er nog steeds over.

Wie er méér van wil weten - ik zei al: ook heb ik ME - verwijs ik naar mijn Philosophical Dictionary, inzonder naar God, Religion, Groupthinking, Faith, Fanatic, Conformisme, Terrorism, Totalitarian, Liberalism, Marx, Stalin, Wishful thinking en natuurlijk naar Mill's On Liberty met mijn commentaren, Aristoteles' Ethics met idem, en Hume's Enquiries into Morals met idem, en voor enig filosofisch en epistemisch verhelderend licht naar Russell's Problems of Philosophy met idem.

Ik geloof dat het allemaal minstens redelijk geschreven en beredeneerd is, en ik wens u veel leesplezier.


P.S. Zou dit nu burgerkwaliteitsjournalistiek zijn? (Nee, ik maak een grapje. Maar 't is waar dat u iets als dit niet bij de NRC vind - en ik zeg het in alle bescheidenheid, want zij hebben Shorto. (***))


(*) De link Theo van Gogh is naar een bestand uit Nedernieuws 2004 twee dagen na de moord op Theo, in een reeks van bestanden samenhangend met dat onderwerp in die tijd, die bij elkaar redelijk duidelijk maken wat ik van Theo en van Pim dacht (en denk).

(**) Mej. Umar schijnt nu voor een gratis krant te schrijven, maar ik weet verder weinig of niets van haar, behalve dat ze tussen toen en nu minstens één boek deed verschijnen en dat Aboutaleb haar wel eens mocht bellen (en mij nooit, naar u vast begrijpt - en de link is naar Materialien zur Studium des Bürgermeister Aboutalebschen Kompetenz).

(***) En daarnaast nog een waarachtige pleiade aan overig duidend, betekenisgevend, interpreterend, context-biedend  talent, als Bas Heijne, Elsbeth Etty, Paul Scheffer, Afshin Ellian en zo voort, en zélfs waarachtig filosofisch geschoolde denkers als Ger Groot en Arnold Heumakers, zodat u maar weet en begrijpt en waardeert dat

Al te vaak wordt aangenomen dat alles op internet gratis moet zijn. Dat klopt niet: ja, nieuws is gratis, maar betekenisvolle informatie (duiding en context) niet - althans zou het niet moeten zijn want kwaliteitsinformatie kost geld en is dat waard.
    (Birgit Donkers - hoofdredacteur NRC)

En tóch lees ik de NRC! (Men doet wat men kan, etc. nietwaar?)

Maarten Maartensz

        home - index - top - mail