Geachte mejufrouw Umar,
(Amsterdam, 2 augustus 2003)
Laat ik voorop stellen dat deze mail niet voor
publikatie is bedoeld. Dit betekent dat ik 'm niet op Theo van Gogh's
of een andere website gepubliceerd wil zien, óók niet in uittreksel of
citaat, en ook dat ik 'm niet op de mijne zal zetten, afgezien van
force majeure. Mijn voornaamste reden voor dit voorbehoud is dat ik
geen zin heb om onderdeel van een domme rel over godsdienst te worden
en ook geen zin heb in bedreigingen, waarvan ik er meer dan genoeg in
mijn leven heb gehad om te weten dat de Amsterdamse politie voor mij
pas komt nadat ik evident dood ben. Ik hoop voor Theo dat dit voor hem
anders zal liggen wanneer dat nodig mocht zijn, en reken er vast op dat
Bekende Nederlanders een tienduizend maal grotere kans hebben op
politie-bijstand dan andere in Neerland verblijvenden. En ik hoop voor
u dat de geloofsfanaten u met rust zullen laten.
Maar terzake.
Het betreft uw "Godsdienst is folklore",
en ik heb daar voornamelijk vragen over. De meeste zal ik ongesteld
laten, maar ik meen dat u, die toch voorgeeft redelijk intelligent te
zijn, over enkele die ik wel stel, eens serieus zou moeten nadenken.
U schreef:
Pim Fortuyn zei het al, Ayaan Hirsi Ali sloot zich
daarbij aan: de Islam is een achterlijke godsdienst. Het is jammer dat
onderbelicht is gebleven of Fortuyn met die uitspraak niet het
instituut 'Godsdienst' an sich bedoelde.
Ikzelf ben een atheïst met een
atheïstische opvoeding, maar het gestelde dunkt me op diverse manieren
nogal onzinnig. In de eerste plaats: Godsdiensten zijn zo min
achterlijk als voorlijk als blond. Achterlijkheid, indien juist
gebruikt, refereert aan de intellectuele capaciteit van menselijke individuen.
In de tweede plaats, wat uw kwalificatie betreft: Als ik zeg
"Balkenende is een achterlijke neuroot" dan blijft m.i. nauwelijks
onderbelicht of ik het over het begrip "neuroot" heb danwel de heer
Balkenende omschrijf. Mij dunkt: Het laatste. Hetzelfde geldt de
uitspraak "de Islam is een achterlijke godsdienst": Het onderwerp van
de zin is immers "de Islam".
Mijn vragen in dit verband moeten dus als volgt zijn:
- Meent u dat Islamieten gemiddeld achterlijker dan
niet-Islamieten zijn?
- Meent u dat "de Islam" minder goed houdbaar is op
rationale gronden dan "het Protestantisme", "het Katholicisme", "het
Jodendom" etc.?
Ik wil u mijn eigen antwoorden niet onthouden: Ik
meen noch het één noch het ander - alleen vervalt daarmee voor mij een
reden om te beweren dat "de Islam is een achterlijke godsdienst".
Overigens: Bepalende lidwoorden in dit verband zijn vrijwel altijd een
symptoom van domheid of denkluiheid. Abstracta als "de Islam" of "het
Katholicisme" zijn op z'n best héél algemene etiketten waaronder vele
miljoenen individuen samengeveegd worden, omdat ze temidden van zeer
veel verschillende opvattingen geacht worden één kenmerk te delen. Maar
dat ene kenmerk dat ze dan gemeen hebben met zeg 100 miljoen anderen
maakt het volstrekt onmogelijk iets specifieks over hun individuele
kwaliteiten of gebreken af te leiden.
Vervolgens. U schreef
"Mijn standpunt kan niet duidelijker: Godsdienst
an sich staat voor achterlijk. Niet van deze tijd. Fabels. Sprookjes.
Folklore. Aanhangers van iedere godsdienst zijn achterlijk."
Hm. Mij dunkt dat dit o.a. om hierboven aangegeven
redenen geen bijzonder duidelijk standpunt is. Als belijdend
atheïst ben ik het in beginsel met u eens dat religies meer weg hebben
van fabels, sprookjes en folklore dan van behoorlijke rationele
wetenschap - maar ... sommige van die fabels etc. zijn fraai én van
toepassing op niet-gelovigen, óók indien opgevat als fabels ('tzelfde
geldt de fabels van Esop en Lafontaine).
Dan wat "Niet van deze tijd." betreft. Hier is een
aardig citaat dat nog steeds volledig waarachtig is:
"The scientific world view is very rare. My guess
is that at least 99% of all currently living human adults have a
non-scientific world view and way of thinking. Most people probably
base their lives on religion and/or magic. (..) let me amuse the reader
by mentioning some results a Gallup investigation conducted in the U.S.
in 1978 produced. According to it, 57% of all Americans believe in
ufos, 54% in angels, 51% in ESP, 39% in devils, 37% in precognition,
29% in astrology, 24% in clairvoyance, and (only!) 11% in ghosts."
(pag. 226 van R. Tuomela, "Science, Action, and Reality", D. Reidel
Pub. Comp. 1985, ISBN 90-277-2098-3.)
Bovendien: Volgens zeer recent onderzoek is 90 à 95%
van de nu levende Nederlanders gelovig in een god (Hogere Macht, Maker
van Al dat Is, Rechter na de Dood, Iets dat de trouwhartige o zo
niet-egoïstische gelovige zal belonen na z'n dood, etc.) Een
aanzienlijk deel van deze gelovigen is géén belijdend lid van een kerk,
maar atheïst als ik zijn ze zeker niet. (Als ik zeg dat ik belijdend
atheïst ben bedoel ik overigens alleen dat ik academisch gekwalificeerd
ben om te oordelen in dit soort vraagstukken, en mijn oordelen niet
pleeg geheim te houden.)
Mijn vragen in dit verband:
- Meent u werkelijk dat in het huidige Nederland,
waarin 19 van de 20 volwassenen geloven in een of ander godsbegrip
"Godsdienst an sich staat voor achterlijk. Niet van deze tijd."?
- En meent u werkelijk dat - zoals lijkt te volgen
- 19 van de 20 volwassen Nederlanders niet geheel of geheel niet compos
mentis is?
Ik wil u opnieuw mijn eigen antwoorden niet
onthouden. In een tijd waarin ondanks de voortgang van de wetenschap
nog steeds de overgrote meerderheid belieft een of ander
godsbegrip als algemene verklaring of gemoedsrust-mechanisme te
hanteren kan godsdienst niet rationeel gekwalificeerd worden als "Niet
van deze tijd". Wat betreft de vermogens van de modale medemens ben
ikzelf nogal aristocratisch en pessimistisch, maar ik denk niet dat de
meeste mensen gek of achterlijk zijn, en wel dat ze niet zelfstandig in
staat zijn tot het opstellen van een rationeel houdbaar wereld- en
mens-beeld. (Dat willen ze gewoonlijk ook helemaal niet. Véél
liever - en makkelijker! - geloven ze wat men om hen heen gelooft, of
doen alsof, en schipperen tussen een beetje geloof en een beetje
ongeloof, en proberen ze anderszins mee te tellen, nl. door geld of
macht te verwerven, of de mooiste of bekendste te zijn.)
Tenslotte wat uw vermeend-duidelijke standpunt
inzake godsdienst betreft. U schreef "Aanhangers van iedere godsdienst
zijn achterlijk."
- Meent u ALLE aanhangers? En zo ja: Oók Averroes,
Al Fahrabi, Rumi en de legendarische Mullah Nasruddin? En ook - u
schreef: "iedere godsdienst": Augustinus, Aquinas, Montaigne,
Descartes, Pascal, Leibniz? Of bedoelt u SOMMIGE aanhangers? Of in
ieder geval: MEER DAN 50% van de aanhangers? Meent u misschien: DE
MEESTE aanhangers van de MEEST FANATIEKE geloofsrichtingen? Etc. etc.
Ik meen dat uw standpunt - heel eufemistisch - wat
minder duidelijk is dan u zelf denkt, of althans: dan u het
presenteert.
Opnieuw zal ik u niet naar mijn eigen mening laten
raden. Ikzelf denk niet dat alle "Aanhangers van iedere godsdienst zijn
achterlijk". Ik denk wel dat ze zich allemaal vergissen; ik denk
gewoonlijk dat ze véél minder van filosofie, logica en natuur- en
wiskunde weten dan voor hun verkondigde standpunten moreel en
intellectueel behoorlijk zou zijn; en ik denk dat Swift - ook al een
gelover! - een bitter gelijk over de meeste mensen had toen hij schreef
"Most men are as fit to think as they are fit to fly".
Maar er zijn wel degelijk zeer intelligente
gelovigen geweest, bovendien in ieder bekend geloof, die - voorzover ik
kan beoordelen - geheel en al te goeder trouw een ander standpunt dan
ik innamen. (Het lijkt overigens wèl waar dat de meesten daarvan,
anders dan ik, geplaagd zijn met een religieuze opvoeding, wat dan als
excuus mag dienen.)
U schreef:
"Seks met dieren, jongeren, geen seks, of 24 uur
per dag bidden: ga je gang. Maar zodra je de straat opgaat, heerst de
algemene norm. De norm die de Nederlandse maatschappij aan iedereen
stelt, gelovigen en ongelovigen. En dat is respect voor elkaar"
Werkelijk? Wat de eerste zin betreft
- Meent u dat wie dat wil katten, honden en geiten
mag martelen - zolang dat maar in het geniep binnenskamers gebeurt?
Gelooft u werkelijk dat het iedereen, mits in het binnenskamers geniep,
vrij moet staan z'n leuter in een kleuter te steken? Denkt u dat een
maatschappij blijft functioneren als velen zich onledig zouden houden
met 24 uur per dag bidden? Etc.
Ik denk dat u zich hier opnieuw bepaald niet
duidelijk uitgedrukt hebt. Dat geldt ook de tweede en derde zin:
- Wat is volgens u het principiële verschil tussen
in 't publiek ("op straat") en niet in 't publiek? Houden normen - zeg:
"Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook een ander niet" - om
een of andere reden op te gelden als er geen publieke controle is?
Geldt dat misschien ook de wiskunde, uws inziens?
- En wat IS die "algemene norm" in Godesnaam? En
waarom zou die "algemene norm" heilig en boven kritiek zijn? Wat hebben
u of ik te maken met wat "weldenkende men" in meerderheid meent te
denken of wensen? Heeft dit tot "algemene norm" verheffen van wat de
doorsnee denkt - of voorgeeft te denken, want daar komt het gewoonlijk
op neer - niet een nogal totalitaire geur?
- Sinds wanneer stelt "de Nederlandse maatschappij"
normen? Zijn het niet altijd en uiteindelijk menselijke individuen -
al dan niet in opdracht, al dan niet in ambtelijke of juridische of
religieuze functie - die normen (voor)stellen? En opnieuw: Wat maakt
die vermeende "norm" van "de Nederlandse maatschappij" (Wellicht: "Gij
zult voetbal en voetballers verafgoden; veel zuipen en vloeken; en u
gewoonlijk gedragen als een randdebiel") zo vreselijk perfect, zo goed,
zo boven kritiek of zo Heilig Geloofsartikel selon mademoiselle Umar?
Tenslotte wat uw laatste geciteerde zin in het
citaat betreft, kennelijk het alfa en omega van "De norm die de
Nederlandse maatschappij aan iedereen stelt" ... "En dat is respect
voor elkaar":
O Heer! Beste juffrouw Umar: Het zijn vooral héél
kleine mensjes die van zichzelf WETEN geen enkel talent en nauwelijks
enige gehandhaafde moraal afgezien van gigantische schijnheiligheid en
conformisme te hebben die hun eigen zogenaamde "respect" voor alles en
iedereeen bij voorkeur dwingend op wensen te leggen aan alles en
iedereen, en vooral aan wie evident intelligenter, moediger,
individualistischer, eerlijker, getalenteerder of mooier is dan zij
zelf. Alleen wie GEEN respect voor zichzelf op kan brengen wil dat zo
VRESELIJK graag van anderen, van zoveel mogelijken, bij voorkeur
dwingend van iedereen.
Mijn vraag moet dus zijn:
- Waar was uw zelf-respect toen u de geciteerde
passage schreef? Heeft u dat niet, als zovele "auwtogtoone
Nedurlandurs", of heeft u zich laten misleiden door een typisch
Neerlands nivellerings-verlangen, uit dezelfde grondstof gebakken als
Orwell's "All are equal but some are more equal than others"? Wat heeft
een denkend mens aan "respect" van randdebielen? Wat is er wenselijk
aan respect van en voor alles en iedereen, dus inclusief de grootste
idioten, schoften en kwaadwilligen?
- En: Waarom heeft u dan zo evident géén respect
voor nogal wat lieden (waarvoor ikzelf óók al niet voor overloop van
respect, maar zonder dit "respect" te eisen van anderen noch
persoonlijk te belijden)?
Ik ben bijna aan het eind. U schreef:
"Ben je Nederlander? Mooi: when in Rome, do
as the Romans. Kap met het zoeken naar en vinden van excuses in het
geloof (dit geldt ook voor alle meelezende journalisten) en neem je
individuele verantwoordelijkheid."
Juffrouw Umar: De ZEER grote meerderheid van de
Nederlanders "when in Rome, do as the Romans do". Al vele
eeuwen, ook in de 2e W.O. - om welke reden er in Neerland veel
meer joden afgevoerd zijn ter vergassing dan elders. De hele overweging
"when in Rome, do as the Romans" is alléén vanzelfsprekend voor
totalitaire zielen, en voor lieden die vanzichzelf weten zó weinig voor
te stellen dat ze zonder zogenaamd "respect" van anderen niet gelukkig
kunnen zijn. Kortom:
- Meent u (ook) dat "when among cannibals, do as
cannibals do?" En "when among sadists do as sadists do"? (Ja, er is
Yossarian's verweer, uit Catch 22: "Als iedereen 't deed zou ik wel gek
zijn als ik het niet deed, toch?" Maar er zijn zeldzame trotse zielen
die "Etiamsi omnes, ego non" kunnen opbrengen. In Nederland waren en
zijn dergelijke individuen altijd heel zeldzaam geweest. Oh - Etiamsi omnes, ego non =
Al doet iedereen het, ik niet.)
- Bovendien: Gegeven het feit dat minstens 90% van
de Nederlanders aan een god belieft te geloven, waar blijft de
geloofsbelijdenis van juffrouw Umar gezien haar uitgesproken voorkeur
de meerderheid te volgen? And yes Ms Umar: There IS safety in numbers
and in conformism - en voor wie zelf niet erg begaafd en
individualistisch is steekt er een flinke doses praktisch
verstand en welbegrepen eigenbelang in
het meelopen met de meute waartussen ze gedwongen zijn op te groeien.
(Dit geldt bijvoorbeeld nogal wat in Nederland geboren kinderen van
zogeheten "allochtonen". Niet iedereen wordt immers geboren als genie.)
En tenslotte:
- Ook ik geloof in "individuele
verantwoordelijkheid" - maar ik heb die genoeg uitgeoefend en ben oud
genoeg om daarmee en daardoor geleerd te hebben dat de overgrote
meerderheid van mijn mede-Nederlanders alleen in "individuele
verantwoordelijkheid" gelooft wanneer dat de makkelijkste, meest
gevaarloze, meest populaire of best betalende weg is, en anders niet.
't Is niet anders: Mensen zijn nu eenmaal zo, gemiddeld en in
meerderheid. De gewone weg van het doorsnee menselijk hart was Ovidius
al bekend: Video meliora proboque; deteriora sequor. (Zeg: Ik zie het
betere en stem toe dat het beter is, maar ik doe het slechtere. Want
dat is vaak aangenamer, populairder, beter betaald of veiliger.)
Ik hoop dat ik u aangetoond heb dat noch uw noch
Fortuyn's argumenten inzake het geloof veel voorstellen, ook in de ogen
van een atheïst als ik.
U mag mij antwoorden, en als u dat in behoorlijk
Nederlands doet zal ik u waarschijnlijk beantwoorden, maar het hoeft
niet. Alleen nogmaals dit: Ik wil niet dat mijn proza publiek
gemaakt wordt, ook niet in uittreksel of parafrase, en ik schrijf niet
om uw of mijn bekendheid te vergroten.
Waarom dan wel? mag u mij afsluitend vragen. Wel, u
bent kennelijk niet dom en niet laf, maar u vergist zich nogal, naar
mijn eigen begrippen en inzichten gemeten. Ook vind ik dat voortdurende
afgeven op "DE Islam" niet verstandig, en dat niet omdat ik gelovig
ben, maar juist omdat ik geloof dat werkelijk verstandige mensen moeten
kunnen inzien dat "Most
men are as fit to think as they are fit to fly" (Swift). Het heeft
daarom dan ook niet veel zin om in 't publiek over godsdiensten te
ruzieën, en vooral niet op basis van de premisse dat iedereen daarover
redelijk zou kunnen meepraten, "respect" verdient
voor z'n meningen, hoe gestoord en ongeïnformeerd ook, of richting
debielen-centrum mag verwezen worden alléén vanwege z'n religieuze
overtuiging, bijvoorbeeld door iemand met een aanzienlijk quiz-master
talent (maar verder geen intellect van betekenis) en een verleden als
doctrinair totalitair academisch marxist, wat overigens een uitstekend
testimonium paupertatis intellectualis is.
Met vriendelijke groeten,
hoogachtend,
Maarten Maartensz.
U vindt desgewenst een en ander in de context van 3 november 2004 in
Nedernieuws met meer
verklarende tekst.
Maar zo denk ik er nog steeds over.
Wie er méér van wil weten - ik zei al: ook heb ik ME
- verwijs ik naar mijn
Philosophical Dictionary, inzonder naar God, Religion, Groupthinking,
Faith,
Fanatic,
Conformisme, Terrorism,
Totalitarian, Liberalism, Marx, Stalin, Wishful
thinking en natuurlijk naar Mill's On Liberty
met
mijn commentaren, Aristoteles'
Ethics
met
idem, en Hume's
Enquiries into Morals met
idem, en voor enig filosofisch en epistemisch verhelderend licht
naar Russell's
Problems
of Philosophy met idem.
Ik geloof dat het allemaal minstens redelijk
geschreven en beredeneerd is, en ik wens u veel leesplezier.
P.S. Zou dit nu
burgerkwaliteitsjournalistiek zijn? (Nee, ik maak een grapje. Maar 't is waar dat u iets als
dit niet bij de NRC vind - en ik zeg het in alle bescheidenheid, want
zij hebben Shorto. (***))
(*) De link Theo van Gogh is naar een bestand uit
Nedernieuws 2004 twee dagen na de moord op Theo, in een reeks van
bestanden samenhangend met dat onderwerp in die tijd, die bij elkaar
redelijk duidelijk maken wat ik van Theo en van Pim dacht (en denk).
(**) Mej. Umar schijnt nu voor
een gratis krant te schrijven, maar ik weet verder weinig of niets van
haar, behalve dat ze tussen toen en nu minstens één boek deed
verschijnen en dat Aboutaleb haar wel eens mocht bellen (en mij nooit, naar u vast begrijpt - en
de link is naar Materialien zur
Studium des Bürgermeister Aboutalebschen Kompetenz).
(***) En daarnaast nog een
waarachtige pleiade aan overig duidend, betekenisgevend,
interpreterend, context-biedend talent,
als Bas Heijne, Elsbeth Etty, Paul
Scheffer, Afshin Ellian en zo voort,
en zélfs waarachtig filosofisch geschoolde denkers als Ger Groot en
Arnold Heumakers, zodat u maar weet en begrijpt en waardeert dat
Al te vaak wordt aangenomen dat
alles op internet gratis moet zijn. Dat klopt niet: ja, nieuws is
gratis, maar betekenisvolle informatie (duiding en context) niet -
althans zou het niet moeten zijn want kwaliteitsinformatie kost geld en
is dat waard.
(Birgit Donkers -
hoofdredacteur NRC)
En tóch lees ik de NRC! (Men doet wat men kan,
etc. nietwaar?)
