Nederlog        

 

5 april 2007

                                                                 

Spinoza en Boole

 



In de NRC van heden staat een boos en nogal opgewonden artikel van een medisch bioloog dr. Bloksma, een oud-Tweede Kamerlid van de CDA, "thans docent levensbeschouwing", dr. de Kok, en de voorzitter van de Vereniging Filosofie Onderwijs, drs. van Reijen, met de titel "Wat! Spinoza uit het eindexamen vwo?",

Het artikel opent zo:

"Het is een grof schandaal. Spinoza, onze grootste vaderlandse filosoof, is te licht bevonden voor het eindexamenvak filosofie voor het vwo. De komende drie jaar, waarin het actuele onderwerp 'rede en religie' op het eindexamenvak staat, wordt de toekomstige intelligentsia van ons land zijn grootste filosoof onthouden."

Erasmus telt kennelijk niet mee bij de schrijvers, en de logici en wiskundigen Brouwer en Beth ook niet, en Multatuli al helemaal niet, al was ook dat een groot aanhanger van de rede, maar wellicht ménen de schrijvers wat ze zeggen, waarover straks meer.

Hoe het zij, het is de schrijvers van het artikel een evident raadsel - als het geen christelijke samenzwering is - waarom Spinoza niet op het eindexamen filosofie voor de vwo voor zal komen.

Toch behoort dat voor een beetje filosoof, althans wie niet volstrekt is losgezongen van de logica en de rede, duidelijk te zijn.

Daar kom ik zometeen aan toe, maar ik laat eerst de schijvers van het artikel aan het woord, die de reden voor Spinoza's weglating van het vwo-eindexamen kennelijk zien in iets als een christelijke samenzwering - die ze te lijf gaan met een soort Van Thijnsiaans proza:

"In de christelijke canon voor de vaderlandse geschiedenis komt Spinoza niet voor. Deze jood heeft in zijn Tractatus logico-philosophicus en de Ethica volgens zijn christelijke critici in de zeventiende eeuw 'hun' Christus nog een keer gekruisigd.
(...)
Het kan niemand zijn ontgaan dat het religieuze klimaat hier aan het opwarmen is en het is goed voorstelbaar dat een Spinoza daarin wordt kaltgestellt."

Spinoza - uit de synagoge gegooid als ketter, voor wie het niet weet - als "kaltgestellte jood" .... ik zei al: proza met Van Thijnsiaanse dimensies.

De schrijvers van het artikel willen Spinoza absoluut op het vwo-eindexamen:

"Hij is de belichaming van de rede en de filosoof met het mooiste rationele godsconcept in de geschiedenis van het filosofische denken. (..)
Nederlands toekomstige intellectuele elite mag Spinoza's God van de rede niet worden onthouden. Dat is ronduit een schandaal."

Tja. Ik vraag me af, na al deze grote verontwaardiging, of de schrijvers Spinoza ooit lázen.

Ik deed dat namelijk wèl, met name de Ethica, de eerste keer als ca. 20-jarige, en wel één die vooral was aangetrokken door Spinoza's beweerde "more geometricum" in zijn redeneringen, dus door de beweerde wiskundige, axiomatische, logische manier van argumenteren en ... ik kon niets écht logisch  samenhangends of werkelijk begrijpelijks vinden in het begin van de Ethica, en veel dat mij niet correct logisch leek.

Nu vermoed ik dat de zeergeleerde schrijvers van het artikel uit deze konstatering zouden willen konkluderen, al dan niet "more geometricum", dat ik dan, vanwege mijn oordeel over Spinoza irrationeel, redeloos, dom of onvoldoende logisch of wiskundig geschoold ben.

Wel, hier zijn enige pertinente citaten van de wiskundige en logicus Boole, want ik las zelf wel eens wat meer dan Spinoza, waaronder o.a. Boole's "The Laws of Thought", dat ik in de bijzondere aandacht van de schrijvers van het artikel aanbeveel, en ook van aanhangers van of gelovers in Spinoza.

Boole's "The Laws of Thought" (*) bevat een heel hoofdstuk XIII, getiteld "Clarke and Spinoza", waarin Boole de godsbewijzen, redeneringen, en axiomaas van Clarke (een Britse theoloog) en Spinoza logisch onderzoekt. Ik citeer:

"The Ethics of Benedict Spinoza is a treatise, the object of which is to prove the identity of God and the universe, and to establish, upon this doctrine, a system of morals and philosophy. The analysis of its main argument is extremely difficult, owing not to the complexity of the separate propositions which, through a (..) defect of clearness, it is perplexing whether we ought to accept or reject. While the reasoning of Dr. Samuel Clarke is in part verbal, that of Spinoza is so in a much greater degree; and perhaps this is the reason why, to some minds, it has appeared to posses a formal cogency, to which in reality it possesses no just claim." (p. 187)

En hoewel dit al zo was in mijn twintigjarige ogen, is dit evident niet het geval met de hooggeleerden Bloksma, De Kok en Van Reijen, die spreken van Spinoza als "de belichaming van de rede".

Toch besteedde Boole, de grondlegger van de wiskundige logica, een heel hoofdstuk van 33 paginaas aan Clarke en Spinoza, inclusief Spinoza's axiomaas en definities. Een en ander is niet bijzonder moeilijk te volgen, al gebruikt Boole formules, want Boole is, in tegenstelling tot Spinoza, bijzonder helder en logisch, en legt z'n formules bovendien telkens uit.

Er blijft heel weinig over van Spinoza, al wil het geval dat Boole het kennelijk eens is met de weinig christelijke sympathieën van de schrijvers van het artikel (net als ik, trouwens):

"It is not possible, I think, to rise from a perusal of the arguments of Clarke and Spinoza without a deep conviction of the futility of all endeavours to establish, entirely a priori, the existence of an Infinite Being, His attributes, and His relation to the universe." (p. 216-7)

Maar de hooggeleerden Bloksma, De Kok en Van Reijen hebben Spinoza met niet al te veel verstand gelezen of weten niets van Boole's kritiek, en willen vwo-leerlingen blootstellen aan een werk waarvan één van de allergrootste logici ooit, al meer dan 150 jaar geleden, heeft vastgesteld dat

"The analysis of its main argument is extremely difficult, owing not to the complexity of the separate propositions which, through a (..) defect of clearness, it is perplexing whether we ought to accept or reject."

Of zou de mening van de drie hooggeleerde Spinoza-liefhebbers ingegeven kunnen zijn door Nederlands chauvinisme, of een soort Van Thijnsiaans filo-semitisme?

Hoe het zij: Zelfs als Spinoza een groot filosoof is, dan nog zijn z'n argumenten bijzonder onduidelijk, en verre van geschikt om als examenvoer voor leerlingen van het vwo te dienen.

En het is helemaal geen "groot schandaal" dat Spinoza niet tot dergelijk voer gemaakt is, maar eenvoudig, mede in het licht van Boole's zeer terechte kritiek, een heel zinnige beslissing, die ook geheel losstaat van Spinoza's vermeende joods-zijn, of een vermeende moderne christelijke samenzwering tegen een vijand van Christus.

Het is véél beter om de jeugdige vwo-studentjes een behoorlijke invoering logica en wetenschapsfilosofie te geven. Daar hebben ze véél meer aan dan aan teksten van Spinoza, en het helpt ze ook filosofische systemem te leren doorzien en logisch te weerleggen, waar veel behoefte aan is. Blijkt.


(*) De volledige titel is: "An investigation of The Laws of Thought on which are founded the mathematical theories of logic and probability". Mijn uitgave is in Dover paperbacks, met als ISBN 0-486-60028-9.

Bij Dover is ook een uitstekende Engelse uitgave van Spinoza's Ethica en andere geschriften te vinden, inclusief delen van een briefwisseling tussen Spinoza en een vriend van Leibniz, de scherpzinnige Von Tschirnhaus, waar men kan zien dat reeds Von Tschirnhaus, bij Spinoza's leven, de vinger legde op vele onduidelijkheden in Spinoza's redeneringen waar Boole later ook op stuitte. Ook deze briefwisseling beveel ik aan in de aandacht van de hooggeleerden Bloksma, De Kok en Van Reijen. Leerzaam! 

Maarten Maartensz

 

        home - index - top - mail