In de NRC van heden staat een boos en nogal opgewonden artikel van een
medisch bioloog dr. Bloksma, een oud-Tweede Kamerlid van de CDA, "thans
docent levensbeschouwing", dr. de Kok, en de voorzitter van de
Vereniging Filosofie Onderwijs, drs. van Reijen, met de titel "Wat!
Spinoza uit het eindexamen vwo?",
Het artikel opent zo:
"Het is een grof schandaal. Spinoza,
onze grootste vaderlandse filosoof, is te licht bevonden voor het
eindexamenvak filosofie voor het vwo. De komende drie jaar, waarin het
actuele onderwerp 'rede en religie' op het eindexamenvak staat, wordt
de toekomstige intelligentsia van ons land zijn grootste filosoof
onthouden."
Erasmus telt kennelijk niet mee bij de
schrijvers, en de logici en wiskundigen Brouwer en Beth ook niet, en Multatuli
al helemaal niet, al was ook dat een groot aanhanger van de rede, maar
wellicht ménen de schrijvers wat ze zeggen, waarover straks meer.
Hoe het zij, het is de schrijvers van
het artikel een evident raadsel - als het geen christelijke
samenzwering is - waarom Spinoza niet op het eindexamen
filosofie voor de vwo voor zal komen.
Toch behoort dat voor een beetje
filosoof, althans wie niet volstrekt is losgezongen van de logica en de
rede, duidelijk te zijn.
Daar kom ik zometeen aan toe, maar ik
laat eerst de schijvers van het artikel aan het woord, die de reden
voor Spinoza's weglating van het vwo-eindexamen kennelijk zien in iets
als een christelijke samenzwering - die ze te lijf gaan met een soort
Van Thijnsiaans proza:
"In de christelijke canon voor de
vaderlandse geschiedenis komt Spinoza niet voor. Deze jood heeft in
zijn Tractatus logico-philosophicus en de Ethica
volgens zijn christelijke critici in de zeventiende eeuw 'hun' Christus
nog een keer gekruisigd.
(...)
Het kan niemand zijn ontgaan dat het religieuze klimaat hier aan het
opwarmen is en het is goed voorstelbaar dat een Spinoza daarin wordt
kaltgestellt."
Spinoza - uit de synagoge gegooid als
ketter, voor wie het niet weet - als "kaltgestellte jood" ....
ik zei al: proza met Van Thijnsiaanse dimensies.
De schrijvers van het artikel willen
Spinoza absoluut op het vwo-eindexamen:
"Hij is de belichaming van de rede en
de filosoof met het mooiste rationele godsconcept in de geschiedenis
van het filosofische denken. (..)
Nederlands toekomstige intellectuele elite mag Spinoza's God van de
rede niet worden onthouden. Dat is ronduit een schandaal."
Tja. Ik vraag me af, na al deze grote
verontwaardiging, of de schrijvers Spinoza ooit lázen.
Ik deed dat namelijk wèl, met name de Ethica,
de eerste keer als ca. 20-jarige, en wel één die vooral was
aangetrokken door Spinoza's beweerde "more geometricum" in zijn
redeneringen, dus door de beweerde wiskundige, axiomatische, logische
manier van argumenteren en ... ik kon niets écht logisch
samenhangends of werkelijk begrijpelijks vinden in het begin van de
Ethica, en veel dat mij niet correct logisch leek.
Nu vermoed ik dat de zeergeleerde
schrijvers van het artikel uit deze konstatering zouden willen
konkluderen, al dan niet "more geometricum", dat ik
dan, vanwege mijn oordeel over Spinoza irrationeel, redeloos, dom of
onvoldoende logisch of wiskundig geschoold ben.
Wel, hier zijn enige pertinente citaten
van de wiskundige en logicus Boole, want ik las zelf wel eens wat meer
dan Spinoza, waaronder o.a. Boole's "The Laws of Thought", dat
ik in de bijzondere aandacht van de schrijvers van het artikel
aanbeveel, en ook van aanhangers van of gelovers in Spinoza.
Boole's "The Laws of Thought" (*) bevat een heel hoofdstuk XIII, getiteld "Clarke
and Spinoza", waarin Boole de godsbewijzen, redeneringen, en
axiomaas van Clarke (een Britse theoloog) en Spinoza logisch
onderzoekt. Ik citeer:
"The Ethics of Benedict Spinoza is a
treatise, the object of which is to prove the identity of God and the
universe, and to establish, upon this doctrine, a system of morals and
philosophy. The analysis of its main argument is extremely difficult,
owing not to the complexity of the separate propositions which, through
a (..) defect of clearness, it is perplexing whether we ought to accept
or reject. While the reasoning of Dr. Samuel Clarke is in part verbal,
that of Spinoza is so in a much greater degree; and perhaps this is the
reason why, to some minds, it has appeared to posses a formal cogency,
to which in reality it possesses no just claim." (p. 187)
En hoewel dit al zo was in mijn
twintigjarige ogen, is dit evident niet het geval met de hooggeleerden
Bloksma, De Kok en Van Reijen, die spreken van Spinoza als "de
belichaming van de rede".
Toch besteedde Boole, de grondlegger
van de wiskundige logica, een heel hoofdstuk van 33 paginaas aan Clarke
en Spinoza, inclusief Spinoza's axiomaas en definities. Een en ander is
niet bijzonder moeilijk te volgen, al gebruikt Boole formules, want
Boole is, in tegenstelling tot Spinoza, bijzonder helder en logisch, en
legt z'n formules bovendien telkens uit.
Er blijft heel weinig over van Spinoza,
al wil het geval dat Boole het kennelijk eens is met de weinig
christelijke sympathieën van de schrijvers van het artikel (net als ik,
trouwens):
"It is not possible, I think, to rise
from a perusal of the arguments of Clarke and Spinoza without a deep
conviction of the futility of all endeavours to establish, entirely a
priori, the existence of an Infinite Being, His attributes, and His
relation to the universe." (p. 216-7)
Maar de hooggeleerden Bloksma, De Kok
en Van Reijen hebben Spinoza met niet al te veel verstand gelezen of
weten niets van Boole's kritiek, en willen vwo-leerlingen blootstellen
aan een werk waarvan één van de allergrootste logici ooit, al meer dan
150 jaar geleden, heeft vastgesteld dat
"The analysis of its main argument is
extremely difficult, owing not to the complexity of the separate
propositions which, through a (..) defect of clearness, it is
perplexing whether we ought to accept or reject."
Of zou de mening van de drie
hooggeleerde Spinoza-liefhebbers ingegeven kunnen zijn door Nederlands
chauvinisme, of een soort Van Thijnsiaans filo-semitisme?
Hoe het zij: Zelfs als Spinoza een
groot filosoof is, dan nog zijn z'n argumenten bijzonder onduidelijk,
en verre van geschikt om als examenvoer voor leerlingen van het vwo te
dienen.
En het is helemaal geen "groot
schandaal" dat Spinoza niet tot dergelijk voer gemaakt is, maar
eenvoudig, mede in het licht van Boole's zeer terechte kritiek, een
heel zinnige beslissing, die ook geheel losstaat van Spinoza's
vermeende joods-zijn, of een vermeende moderne christelijke
samenzwering tegen een vijand van Christus.
Het is véél beter om de jeugdige
vwo-studentjes een behoorlijke invoering logica en
wetenschapsfilosofie te geven. Daar hebben ze véél meer aan dan aan
teksten van Spinoza, en het helpt ze ook filosofische systemem te leren
doorzien en logisch te weerleggen, waar veel behoefte aan is. Blijkt.
(*) De volledige
titel is: "An investigation of The Laws of Thought on which are
founded the mathematical theories of logic and probability". Mijn
uitgave is in Dover paperbacks, met als ISBN 0-486-60028-9.
Bij Dover is ook een uitstekende
Engelse uitgave van Spinoza's Ethica en andere geschriften te
vinden, inclusief delen van een briefwisseling tussen Spinoza en een
vriend van Leibniz,
de scherpzinnige Von Tschirnhaus, waar men kan zien dat reeds Von
Tschirnhaus, bij Spinoza's leven, de vinger legde op vele
onduidelijkheden in Spinoza's redeneringen waar Boole later ook op
stuitte. Ook deze briefwisseling beveel ik aan in de aandacht van de
hooggeleerden Bloksma, De Kok en Van Reijen. Leerzaam!
